یکشنبه, ۰۷ مهر ۱۳۹۸ ۰۰:۰۰ ۲۴۰
چچ
مدیریت بحران و مخاطرات طبیعی

مدیریت بحران و مخاطرات طبیعی

مدیریت بحران موضوعی بین رشته ای است که منوط به شناخت دقیق مخاطرات، بررسی جامع آسیب پذیری ها و استفاده از توانمندی ها و ظرفیت ها برای مدیریت راهبردی و اجرایی بحران ها، حوادث و سوانح می باشد.

مدیریت بحران موضوعی بین رشته ای است که منوط به شناخت دقیق مخاطرات، بررسی جامع آسیب پذیری ها و استفاده از توانمندی ها و ظرفیت ها برای مدیریت راهبردی و اجرایی بحران ها، حوادث و سوانح می باشد. مدیریت بحران در دو فاز مدیریت خطر(ریسک) شامل پیشگیری، کاهش آثار و آمادگی یعنی تمامی اقداماتی که قبل از وقوع بحران می توانند و باید انجام شوند و فاز پس از وقوع بحران که شامل اقدامات مربوط به پاسخ و بازسازی می گردد، می باشد. فاز پس از وقوع بحران که اغلب تحت عنوان "فاز بحران" نیز نامیده می شود شامل هشدار سریع، تخلیه اضطراری، ارزیابی تلفات و خسارات، جستجو و نجات، درمان اضطراری و انتقال، آب، غذا و اسکان اضطراری، حمایت های روانی و بازتوانی انسانی و بازسازی فیزیکی جامعه می باشد. علاوه براینها موضوعات متعدد دیگری که لازم است مدیر بحران با آن آشنا باشد (مانند مدیریت رسانه ها، مدیریت هدایا و مدیریت داوطلبان). این بحران ها می توانند در اثر تصمیم های اشتباه مدیریتی در کوتاه مدت یا بلند مدت، عواقبی فاجعه آمیز داشته باشند.
خشکسالی، سیل، زلزله از جمله مخاطرات طبیعی مهم در جهان می باشند. از جمله مخاطرات انسان ساخت، می توان به آتش سوزی مصنوعی در جنگل ها اشاره نمود. هر چند تفکیک مخاطرات به دو دسته ی مذکور در برخی مواقع دقیق نمی باشد، چرا که اساسا بیشتر مخاطرات طبیعی نیز ناشی از سهل انگاری انسان ها است. به عنوان مثال، سیل و خشکسالی،‌ ناشی از دخالت بی رویه ی انسان در طبیعت و ضعف مدیریت یا تصمیم گیری های اشتباه انسان ها مانند ساخت و ساز روی گسل ها منجر به وقوع یک پدیده ی طبیعی مانند زلزله، به یک بلای طبیعی گردد. به طور کلی مخاطرات انسان ساخت به دو گروه بزرگ تقسیم می شوند:

"مخاطرات تکنولوژیک" و "تروریسم"
مخاطرات تکنولوژیک معمولا به صورت اتفاقی و به علت نارکارآمدی، ضعف برنامه ریزی، تجهیزات نامناسب، شرایط جوی ناگوار و مانند آن روی می دهند. در این مورد هیچکس عامدانه نمی خواهد که چنین اتفاقی روی دهد. اما "تروریسم" بیانگر اقدامی تعمدی است که شخص یا گروهی به عنوان حربه ای برای ضربه زدن یا ترویج ایده سیاسی یا پیامی اجتماعی، اقتصادی یا مذهبی از آن استفاده می کنند. این افراد یا گروه ها ممکن است دچار توهم یا بدفهمی نیز باشند.
پیش بینی زمان و مکان وقوع مخاطرات انسان ساخت بسیار مشکل بوده و توان ما برای پیشگیری از آنها بسیار محدود است.

پیشگیری از بحران و آمادگی در برابر آن:
وقوع مخاطرات طبیعی و بسیاری از مخاطرات انسان ساخت، اجتناب ناپذیر است، اما می توان اقدامی انجام داد تا پیامدهای این مخاطرات کاهش یابد، طوری که دامنه خسارات محدود گشته و روند بازسازی سریعتر انجام شود. با اقداماتی نیز می توان خطر وقوع بحران را کاهش داده وبه این ترتیب از حجم خسارات و هزینه های ناشی از بحران کاست.
استراتژی های پیشگیرانه برای بحران های طبیعی:
مجموعه متنوعی از ابزارها و راهکارها وجود دارند که می توان آنها را در جهت کاهش آثار و پیامدهای ناشی از بحران بر جامعه بشری به کار گرفت. این مجموعه شامل سیاست های تشویقی و رعایت قوانین ساخت و ساز استاندارد در مناطق پر مخاطره نیز می باشد.
  • استاندارد های ساخت و ساز: بیانگر قوانین ساخت و ساز بناها و ساختمان ها بوده که علاوه بر آیین نامه های معمولی ساخت و ساز، شامل رعایت قوانین ضد سیل، زلزله و مانند آن نیز می باشند.
  • قوانین توسعه: که شامل مقررات محدوده و خارج از محدوده، مکان یابی، نوع و تراکم توسعه جدید می باشد. مقررات مربوط به ساخت و ساز در نواحی حساس مانند مناطق باتلاقی، ساحلی و مرتفع نیز در جرگه این قوانین قرار دارند.
  • برنامه های توسعه کلان: روشی کار آمد برای اجرای پیشگیری در جامعه می باشد. می توان استراتژی های پیشگیری از بحران را در این برنامه ها گنجاند. استقرار مراکز آموزشی، پایگاه های آتش نشانی و سایر ساختمان های عمومی، خیابان ها، شبکه فاضلاب و مانند آن در مناطق دور از خطر، نوعی استراتژی پیشگیرانه می باشد. اگر نتوان از استقرار چنین تاسیساتی در مناطق خطرناک اجتناب کرد،باید در طراحی و مقاوم سازی این تاسیسات، ‌اقدامات معطوف به کاهش دامنه خسارات را لحاظ نمود. استقرار تاسیسات عمومی در جای مناسب و ایمن یکی از مؤلفه های اساسی برای رشد بخش خصوصی در جامعه می باشد، زیرا این تاسیسات (مخصوصا جاده ها و خدمات عمومی) نباید در جایی باشند که منجر به رشد و توسعه در مناطق در معرض خطر شوند.
  • خرید زمین و دارایی عمومی در نواحی پر خطر: با بودجه عمومی و محدود نمودن ساخت و ساز به نواحی کم خطر، تملک زمین های بایر، تملک حق ساخت و ساز در آنها، انتقال حق ساخت و ساز به نواحی کم خطر، مکان یابی مجدد سازه ها و تملک ساختمان های فرسوده نیز در این گروه قرار دارند.
  • اتخاذ سیاست های مالیاتی و پولی: به منظور توسعه شهری در مناطق کم خطر، باید یک سری سیاست های مالیاتی اتخاذ گردد. مثلا می توان به افزایش مالیات و عوارض ساخت و ساز در مناطق پر خطر اشاره کرد.
  • ارتقاء سطح آگاهی عمومی: از طریق اطلاع رسانی در مورد مخاطرات طبیعی و ارائه مطالب آموزشی به دست اندرکاران صنعت ساخت و ساز، شهرک سازان، مستأجران و مالکان نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است. بیان واقعیت ها برای بنگاه های معاملات ملکی به منظور ارتقاء سطح دانش عمومی شهروندان نیز ضرورت دارد
"ارزیابی مخاطرات" و "تهیه ی نقشه" آنها :
قبل از آنکه بتوان استراتژی های مرحله پیشگیری را عملیاتی نمود، باید تصویر روشنی از انواع مخاطرات موجود در جامعه و دامنه تاثیر آنها بر مردم و امکانات آن جامعه را در اختیار داشت."شناسایی مخاطرات" موجود (جمع آوری اطلاعات در مورد بحران های گذشته، دسته بندی اطلاعات جمع آوری شده و پیش بینی وقوع احتمالی بحران های آینده) اولین قدم در کاستن از دامنه خسارات و تلفات ناشی از آنها می باشد. با توجه به این شناخت و مجموعه شرایط موجود، باید مشخص شود که چه افراد و امکاناتی بیشتر در معرض خطر بحران های احتمالی آینده قرار دارند."تهیه نقشه" بخش مهمی از"ارزیابی مخاطرات" موجود در جامعه محسوب می شود، زیرا به کمک این نقشه می توان نقطه مخاطرات با محیط انسان ساخت را نشان داد. انجام ارزیابی و نیز تهیه نقشه به تصمیم گیران کمک خواهد کرد تا تصمیمات مهمی در خصوص محافظت از امکانات و اقشار در معرض تهدید بحران های احتمالی آینده اتخاذ نمایند.

نقش فناوری های نوین فضایی در مدیریت مخاطرات طبیعی پیش از وقوع:‌
از مباحث فوق می توان دریافت که فناوری های سنجش از دور و سیستم های اطلاعات جغرافیایی، می توانند نقش بسیار مهمی در مدیریت پیشگیرانه بلایا به ویژه در حوزه های تهیه نقشه و مکان یابی ایفاء نمایند. در ادامه به معرفی برخی از مخاطرات طبیعی و نقش سنجش از دور و GIS در مدیریت متداول ترین این مخاطرات می پردازیم:

مخاطرات آب و هوایی:
دو نوع مخاطره طبیعی "آب و هوایی" وجود دارد:
  1. مخاطرات جوی: که در اثر فرآیندهای درون جوّ زمین روی می دهند.
  2. مخاطرات آبی: که در اثر تغییر درون سیستم های آب موجود در زمین روی می دهند.
برخی از شایع ترین مخاطرات آب و هوایی عبارتند از:
  1. طوفان دریایی (Hurricanes)
  2. امواج طوفانی (Storm Surge)‌
  3. بادهای شدید
  4. باران سیل آسا (Torrential Rains)
  5. گردباد (Tornadoes)
  6. گردباد دریایی (Waterspouts)
  7. سیل
  8. سرمای شدید زمستانی
  9. باران یخی (Freezing Rain)
  10. باد شمال(Noreasters)
  11. کولاک (Snowstorm)
  12. بوران (Blizzards)
  13. دمه (Windchill)
  14. رگبار تگرگ (Hailstorms)
  15. برودت شدید(Extreme Cold)
  16. خشکسالی
  17. گرمای شدید(Heat Wave)
  18. رعد و برق شدید Severe Thunderstorm
  19. مه گرفتگی (Fog)
نقش سنجش از دور و GIS در مدیریت پیشگیرانه از سیل:
سیل علت اصلی تلفات و خسارات ناشی از "مخاطرات آبی" محسوب شده و به علت توزیع جغرافیایی رودخانه ها و نواحی ساحلی و نیز گرایش عمومی مردم وبه ساخت و ساز در این نواحی، یکی از شایع ترین مخاطرات در ایران می باشد. سیل عموما حاصل بارش های سنگین، طوفان متعاقب رعد و برق و سایر باران های سیل آسا و نیز طوفان های دریایی می باشد. علاوه بر این، شکستن سدها و دیوار ساحلی رودخانه ها نیز موجب سیل می شوند.

تهیه ی نقشه ی سیل:
بر خلاف تعداد دیگری از مخاطرات آب و هوایی، می توان مناطق در معرض خطر سیل را بر اساس جمع آوری داده های مربوط به آبگذرها و حریم آنها با دقت نسبی ترسیم نمود. فاکتورهای مورد استفاده در تهیه ی نقش خطر سیل عبارتند از:
  • نزدیکی به رودخانه
  • مقدار پوشش گیاهی موجود در منطقه
  • مقدار رطوبت خاک
  • سابقه سیل
  • ویژگی های توپوگرافیک منطقه
ارزیابی خطر بروز سیل نیاز به جمع آوری اطلاعات جغرافیایی از این فاکتورها در مقیاس کوچک دارد. چون موارد بروز سیل براساس منطقه و نوع سیل بسیار متفاوت است، تهیه نقشه سیل نیازمند اطلاعات دقیق می باشد. فناوری های نوین سنجش از دور و GIS می توانند در تولید و تهیه ی داده های مورد نیاز فوق کمک قابل توجهی بنمایند. به عنوان مثال از میان فاکتورهای ذکر شده ی فوق، 4 فاکتور نزدیکی به رودخانه، مقدار پوشش گیاهی موجود در منطقه، مقدار رطوبت خاک و توپوگرافی منطقه، همانطور که از قبل می دانید، ‌از طریق تصاویر ماهواره ای قابل استخراج می باشند.
نمونه ای از نقشه ی حساسیت به وقوع سیل در حوزه آبریز هراز در استان مازندران در شکل (1) نشان داده شده است.
نقشه ی حساسیت به وقوع سیل در حوزه آبریز هراز در استان مازندران (منبع: ارزیابی روش شاخص آماری در  <strong class='sis-keyword'>تهیه نقشه</strong> حساسیت به وقوع سیل ادریس معروفی نیا ، ابراهیم نوحانی ، خه بات خسروی ، کامران چپی)، مدرسه سنجش ازدور مقطع مدیران

شکل (1)- نقشه ی حساسیت به وقوع سیل در حوزه آبریز هراز در استان مازندران (منبع: ارزیابی روش شاخص آماری در تهیه نقشه حساسیت به وقوع سیل ادریس معروفی نیا ، ابراهیم نوحانی ، خه بات خسروی ، کامران چپی)


در تحقیق فوق از فاکتورهای طبقات اجتماعی، درصد شیب، انحنای زمین، شاخص رطوبت توپوگرافی، توان آبراهه، میانگین بارندگی، فاصله از رودخانه، زمین شناسی و کاربری اراضی به عنوان فاکتورهای مؤثر در وقوع سیل در حوزه آبریز هراز به منظور تهیه نقشه پتانسیل سیل خیزی انتخاب شدند. در شکل(2) یکی از این نقشه ها (فاصله از رودخانه) نشان داده شده است:
نقشه ی فاصله از رودخانه که فاکتور مهمی در بررسی Assessment  Flood Exposure می باشد.مدرسه سنجش از دور مقطع مدیران

شکل(2)- نقشه ی فاصله از رودخانه که فاکتور مهمی در بررسی Assessment Flood Exposure می باشد.


یا نقشه ی شکل(3) که وضعیت کاربری اراضی را در این منطقه نشان می دهد.

شکل (3)- نقشه ی کاربری اراضی حوزه ی آبریز هراز با استفاده از تصاویر ماهواره ی Landsat-8


برنامه ریزان و مدیران بحران می توانند از این نقشه ها به منظور نشان دادن جایگاه های خطر و نیز زیرساخت ها و مردم در معرض خطر استفاده کنند. در مدیریت بحران، این کار اهمیت زیادی دارد، زیرا یکی از مؤثرترین راه های پیشگیری از بحران و آمادگی در برابر آن، دور کردن مردم و امکانات جامعه از مناطق پرمخاطره می باشد. برای آن دسته از مخاطراتی که می توان آنها را با دقت نسبی مشخص نمود، "مدیریت کاربری اراضی" نقش کلیدی در کاهش آثار این مخاطرات بر جامعه دارد. در مورد سیل، پس از بررسی نقشه های ریسک و پیشگیری سیل می توان تصمیمات زیر را اتخاذ نمود:
  1. محدودیت ساخت و ساز در حریم سیل،
  2. جابجایی ساختمان ها به نواحی دور از حریم سیل،
  3. دادن ارتفاع به ساختمان ها به منظور کاهش خطر سیل و
  4. بررسی و بازرسی مداوم سدها.
ارزیابی خطر :
ارزیابی خطر، اطلاعات کافی در مورد مخاطرات موجود در محیط زندگی را در اختیار قرار می دهد تا بتوان بر اساس آن بهترین استراتژی های پیشگیری و آمادگی را برای ایجاد جامعه ای انعطاف پذیرتر انتخاب نمود."ارزیابی خطر" شامل چندین مؤلفه یا مرحله متفاوت می باشد. برای اجرای ارزیابی خطر، اول باید "شناسایی مخاطرات" موجود در جامعه در دستور کار قرار گیرد .بعدا باید مشخص شود که " احتمال وقوع این مخاطرات و نیز شدت و وسعت آنها" چقدر است. "ارزیابی آسیب پذیری جامعه" در برابر این مخاطرات نیز باید تعیین گردد. "ارزیابی آسیب پذیری جامعه" شامل شناسایی مردم و امکانات در معرض خطر، برآورد خسارات بر حسب ریال و پیش بینی این که در آینده چه کس یا کسانی و چه امکاناتی در معرض خطر قرار دارند، می باشد. آخرین مرحله عبارت است از "جمع و جور کردن و تحلیل داده ها و اطلاعات" به منظور نتیجه گیری در خصوص قابل پذیرش بودن یا نبودن درجه خطری که جامعه با آن مواجه است.اجرای هر مرحله ارزیابی خطر، اطلاعات بیشتری در اختیارقرار خواهد داد. از این اطلاعات می توان برای انتخاب استراتژی های پیشگیری و آمادگی استفاده کرد. تکمیل ارزیابی خطر در نهایت به تدوین "برنامه پیشگیری از مخاطرات" ختم می شود.

تهیه "نقشه پایه"‌:
نقشه مکان یابی مخاطرات با تهیه "نقشه پایه" شروع می شود. بعدا بر روی این "نقشه پایه"، اطلاعات مختص به بحرانی خاص درج خواهد شد."نقشه پایه" بیانگر عناصر اصلی توپوگرافیک، فیزیک و زیر ساخت های تشکیل دهنده یک جامعه می باشد. یک نقشه خوب از منظر "ارزیابی خطر" باید نشان دهنده مرزهای سیاسی، املاک شخصی، خیابان ها، جاده ها، منابع آب شامل رودخانه ها، جویبارها و سرچشمه ها و سایر عوارض طبیعی از جمله تالاب ها، نواحی ساحلی و نقاط با شیب بلند باشد.در این نقشه باید معلوم شده باشد که ساخت و ساز در کجا در جریان بوده و قرار است در آینده کدام زیر ساخت ها به مرحله ی بهره برداری برسند. اغلب این اطلاعات را می توان در نقشه بزرگ شهرها یا استان ها، یا نقشه تفکیک اراضی، یا نقشه توسعه مناطق یا نقشه توپوگرافی هوایی ارائه کرد.

آدرس کوتاه شده:
فهرست طبقات