دوشنبه, ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۱ ۱۵:۱۶ ۴۵
چچ
گل فشان های ایران بر روی تصاویر ماهواره ای

گل فشان های ایران بر روی تصاویر ماهواره ای

گل فشان ها از پدیده های مهم ژئومورفولوژیکی هستند که به اشکال مخروط های کوچک آتشفشانی از جنس گل یا ماسه می باشند. ابعاد آن ها از چند سانتی متر تا چندین متر متغیر است (شکل 1). از نظر نحوه شکل گیری این پدیده، دو نوع گل فشان در دنیا وجود دارد: گل فشان های سرد که به دلیل فشارهای زمین ساختی ایجاد می شوند و گل فشان های گرم که از عوارض بعدی آتش فشان ها محسوب می شوند.


پایش گل فشان ها

شکل 1. گل فشان ها، فوران های سرد و یا گرم گل می باشد که به دلایل زمین شناسی در برخی مناطق زمین وجود دارند.


از نظر زمین شناسی، گل فشان ها در مناطق دارای شکستگی و گسل، نواحی فرورانش و آتشفشان ها تشکیل می شوند. به بیان دیگر، این پدیده نشانگر مناطقی با فعالیت زمین ساختی (تکتونیکی) می باشند. لذا اجتناب از ساخت و ساز تاسیسات و سازه های ثابت و بزرگ و نیز نیروگاه ها و کارخانه ها در حوالی این پدیده های ژئومورلوژیکی ضروری به نظر می رسد. از نظر اقتصادی، گل فشان ها معرف وضعیت درونی زمین در منطقه مورد فعالیت بوده و در بیشتر مناطق وجود این پدیده، نشانگر منابع آب های زیرزمینی، سوخت های هیدروکربن (نفت و گاز) می باشد. از نظر بهداشتی و درمانی نیز، این باور وجود دارد که استفاده از گل فشان ها در درمان بیماری های مختلف مثل دردهای رماتیسمی، کوفتگی عضلانی و نیز درمان بیماری های پوستی و قارچی موثر بوده و باعث شادابی و نشاط می شود. گل فشان های ایران در نزدیکی سواحل دریای عمان و نیز ساحل شرقی دریای خزر هستند و از نظر جغرافیای استان ها، در سه استان هرمزگان، سیستان و بلوچستان و گلستان نمونه هایی از آنها مشاهده می شود. علاوه بر اهمیت گل فشان ها از نظر زمین شناسی، اقتصادی، بهداشت و درمان؛ این پدیده های طبیعی از دیدگاه جاذبه گردشگری و رونق ژئوتوریسم نیز حایز اهمیت هستند.


گل فشان های استان هرمزگان

دلیل پیدایش گل فشان های حاشیه دریای عمان، فرورانش پوسته اقیانوسی به زیر پوسته قاره ای در زون زمین شناسی مکران می باشد. فشار ناشی از این فرورانش، سبب خروج آب به همراه گل و لای می گردد. این فوران های گل و لای، سرد و بدون بخار می باشد، که تایید کننده عامل فرورانش در ایجاد آنهاست. گل فشان های استان هرمزگان در حد فاصل بندرجاسک و میناب قرار گرفته اند. بزرگترین آنها در کوه مبارک با نام محلی پوراف خوانده می شود. در تصویر ماهواره ای (شکل 2)، گل فشانی در سواحل دریای عمان در استان هرمزگان نشان داده می شود.


گلفشا ن های ایران

شکل2. تصویر ماهواره ای (گوگل ارث) از گل فشانی در استان هرمزگان.


گل فشان های استان سیستان و بلوچستان

در جنوب شرق ایران، به علت فرورانش پوسته اقیانوسی به زیر پوسته قاره ای (زون مکران)، بیش از بیست گل فشان شناسایی شده است که پنج مورد آنها بین بندر جاسک و میناب (استان هرمزگان)، و بقیه در استان سیستان و بلوچستان واقع شده (شکل3 ) که از این میان، 9 مورد بین بندر جاسک و چابهار، 6 مورد بین چابهار و مرز ایران و پاکستان می باشد. البته مواردی هم مثل گل فشان پیرگل (Pirgel)، با فاصله بسیار دور از دریا بوده و در بین کوه های بزمان و شهر خاش قرار گرفته است. تعداد زیادی از گل فشان های فوق، فعال بوده و به طور متناوب، گل خاکستری رنگ از‌آنها فوران می کند که گاه این خروج گل و لای با صدایی شبیه به شلیک تفنگ همراه است.


گلفشان های ایران

شکل3. گل فشان عین. فوران گل در داخل حوضچه به صورت دائم و همراه با آب شور می باشد که سبب متفاوت نمایان شدن آن در تصویر ماهواره ای است. گل و لای خارج شده از آن بوی لجن و گوگرد می دهد، ساکنین منطقه معتقد به خاصیت درمانی آن هستند.


یکی دیگر از مهمترین گل فشان های این استان، گل فشان تنگ می باشد که اهالی منطقه، آن را با عنوان ناپگ (Napag) می شناسند. ناپگ در گویش بلوچی به معنی ناف زمین است. این گل فشان با تپه ای مخروطی شکل دارای چندین دهانه است که به صورت متناوب یکی از دهانه ها خاموش و دیگری فعال می شود. روانه گلی سرد خارج شده از دهانه های آن، با گذشت زمان به صورت لایه لایه روی هم قرار گرفته و تا مسافتی دور از گل فشان، گسترش یافته و در مجاورت هوای گرم، خشک شده است و گاه شکاف هایی در آنها پدید می آید. این گل فشان به دلیل نزدیکی به بنادر چابهار و کنارک و نیز به جهت ایجاد راه زمینی تا موقعیت آن، به عنوان یک جاذبه توریستی مهم در منطقه به حساب می آید (شکل4).


گلفشان های ایران

شکل 4. تصویر ماهواره ای از گلف شان تنگ یا ناپگ که در فاصله چند کیلومتری شمال بندر صیادی تنگ و در حدود صد کیلومتری شمال غرب چابهار واقع شده است.


گل فشان های استان گلستان

گل فشان های استان گلستان، ارتباط نزدیکی با منابع نفت و گاز در منطقه نشان می دهند که در این رابطه می توان به گل فشان های قارنیارق تپه، نفتلیجه و اینجه اشاره کرد که همگی با خروج گاز، آب حاوی کلرید سدیم و مواد هیدروکربوری فعال می باشند. گل فشان نفتلیجه در شمال شرق منطقه گمیشان، با مواد نفتی همراه بوده و تپه ای را در وسط یک دشت صاف از خمیر گلی، نفتی ایجاد کرده و فعالیت گازی بالایی دارد. گل فشان قارنیارق تپه، که در زبان محلی به معنی شکم پاره و بیانگر شکافت شکم زمین و فوران مواد درونی آن است، با قطری در حدود 600 متر، بزرگترین گل فشان استان گلستان است که رسوبات نمکی، گاز متان و مواد نفتی از آن خارج می شود. این گل فشان با قطر خارجی 700 متر در فاصله 29 کیلومتری شمال شرقی گمیشان و در 12 کیلومتری شمال غربی آق قلا واقع شده است. همان طور که در تصویر ماهواره ای از این گل فشان مشاهده می شود (شکل 5)، این لندفرم از نظر ریخت شناسی شامل یک حلقه خارجی (بخش قدیمی تر) و یک بخش داخلی (مخروط جوان تر) می باشد که بین آن ها به وسیله آب پرشده است. این گل فشان با دو گل فشان مهم منطقه در راستای یک خط قرار دارند که بیانگر تبعیت گل فشان ها از ساختارهای خطی تکتونیکی مثل گسل ها و یا محور تاقدیس ها می باشد.


گلفشان های ایران

شکل 5. تصویر ماهواره ای از گلفشان قارنی یارق تپه در استان گلستان.


همبستگی این پدیده زمین شناسی و ژئومورفولوژیکی، با منابع نفت و گاز هم در سواحل جنوب و هم در ساحل خزر، آن را به پدیده‌ای حائز اهمیت در این دو حوضه تبدیل کرده است. علیرغم اهمیت این پدیده طبیعی از نظر ارزش اقتصادی و گردشگری، باید گفت که مطالعات سیستماتیک و علمی بسیار اندکی در مورد گل فشان ها، انجام گرفته است.


آدرس کوتاه شده:
فهرست طبقات