چهارشنبه, ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ ۱۱:۲۹ ۵۰
چچ
سنجش از دور در مطالعات باستان شناسی

سنجش از دور در مطالعات باستان شناسی

باستان شناسی علمی است که به مطالعه گذشته انسان ها، از طریق شواهد و مستندات مادی بر جا مانده از آن ها می پردازد. به عبارتی، آنچه بشر در گذشته ساخته یا شکل داده و یا از آن استفاده کرده است؛ همه در علم باستان شناسی بررسی می گردد. بیش از یک قرن است که باستان شناسان برای مطالعه آثار و بناهای برجا مانده از گذشتگان از مطالعات زمینی و روش های اکتشافی زمین شناسی و ژئوفیزیک بهره می برند. اما در نیم قرن اخیر، تصاویر ماهواره ای و سنجش از دور، همانند نقشی که در مطالعه بسیاری از علوم کاربردی داشتند؛ در علم باستان شناسی نیز به عنوان روشی سریع و دقیق در جهت شناسایی اولیه آثار باستانی روی سطح زمین مورد استفاده قرار گرفته اند. شاید یکی از بهترین مزایای سنجش از دور در باستان شناسی، امکان دید وسیع و یکپارچه آن است. همچنین داده های رادار با توجه به قابلیت نفوذ آن در خاک؛ در مطالعه و شناسایی اولیه تپه ها و محوطه های باستانی دارای اهمیت بالایی است.


ضرورت و اهمیت پایش باستان شناسی

باستان شناسی نقش بسیار سازنده ای در زندگی مردمان امروزی دارد. زیرا یافته های آن، گنجینه های تجربه و مهارت مردمان باستان است. کاربرد های باستان شناسی در زمینه های آموزش و پرورش و کسب تجارب نیاکان مان، در ایجاد وحدت فرهنگی و ملی، در مدیریت منابع میراث فرهنگی و در جلب جهانگرد فرهنگی وغیره دارای اهمیت فراوان است. علم باستان شناسی نه فقط در تقویت وحدت ملی موثر است، که با ارائه شواهد از شباهت های زندگی اقوام مختلف در دیرینه سنگی، می تواند به همبستگی جهانی نیز کمک کند. در مطالعه آثار و بقایای فرهنگ های گذشته، ارتباطات نزدیکی بین سبک های هنری و تکنیک های ساخت ابزار دیده می شود. این اشتراکات دلیلی بر ارتباط و استمرار فرهنگی ملت های مختلف است. شباهت آثار باستانی در کشورهای خاورمیانه، بیانگر اشتراکات تمدن و فرهنگ کشورهای این منطقه در دو هزار سال قبل می باشد (شکل 1).


سنجش از دور در باستان شناسی

شکل1. نمایی از شهر باستانی پالمیرا (تَدمُر) در کشور سوریه در سمت راست و تخت جمشید ایران در سمت چپ. این دو اثر باستانی قدمتی بیش از 2000 سال دارند.


نقش فناوری سنجش از دور در پایش مکان های باستانی

از گذشته تصاویر ماهواره ای و عکسهای هوایی در حجمی وسیع جهت شناسایی محدوده محوطه های باستانی مورد استفاده قرار می گرفت. با پیشرفت این علم در سالهای اخیر، تصاویر ماهواره ای با قدرت تفکیک مکانی بالا در جهت اکتشافات محوطه های کوچکتر و آثار باستانی موجود در سطح و زیر خاک بکار گرفته شدند. از آنجائی که تحقیقات باستانشناسی جهت کشف آثار و سابقه آنها، مرتبط با مطالعات زمین شناسی، گیاه شناسی، جنگل داری، خاک شناسی، هیدرولوژی و سایر علوم است؛ لذا سنجش از دور به عنوان یک روش کارآمد جمع آوری کلیه اطلاعات، پا به عرصه رقابت گذاشته و در راستای تکمیل مطالعات باستان شناسی و تفسیر اطلاعات بدست آمده از زمین قدم بر می دارد. براساس اصول سنجش از دور، طیف نور خورشید منعکس شده از سطح زمین محتوی اطلاعاتی از ترکیب سطح زمین است. بنابراین تصاویر ماهواره ای و سنجش از دور، سرنخ هایی از فعالیتهای گذشته بشر را در زمینه های کشاورزی، بناها و راه ها، پوشش گیاهی آن زمان و انواع سنگ های گوناگون که هر یک دارای مشخصات طیفی مختلف هستند را آشکار می سازد. به عنوان مثال، اهرام مصر از مهم ترین و باشکوه‌ ترین سازه‌های کهن بر جای مانده از تمدن مصر باستان هستند که نمادهای این تمدن نیز به‌شمار می‌روند. تعداد ۱۳۸ هرم تاکنون شناسایی شده که بیشتر آن‌ ها آرامگاه فرعون‌ های مصر در دوره‌ های دودمانی کهن و میانه هستند. نخستین هرم‌ های ساخته شده در مصر در منطقه سقاره (Saqqara area) مصر قرار دارند. قدیمی‌ ترین این هرم‌ ها، هرم جوزر است که مربوط به شاه جوزر از دودمان سوم می‌ شود. هرم و مجموعه آرامگاه کنار آن توسط وزیر دانشمند جوزر، طراحی و ساخته شدند و قدیمی‌ترین سازه‌های ساخته شده توسط بشر از سنگ‌ تراش‌ خورده به‌شمار می‌روند (شکل 2).


سنجش از دور در باستان شناسی

شکل 2. تصویر ماهواره ای گوگل ارث از هرم جوزر و آثار باستانی پیرامون آن در منطقه سقاره مصر.


از آغاز پیدایش انسان تا کنون، تمدن های زیادی به وجود آمده اند، تمدن هایی که مدتی زندگی کردند، تاریخ خاص خود را آفریدند و پس از مدتی هم از صفحه روزگار محو شدند و فقط آثاری از آنها برای ما، به جای مانده است. سنجش از دور با فراهم کردن دید یکپارچه و وسیع، هم به درک این تمدن ها کمک می کند. درکی که سنجش از دور از شکوه و عظمت آثار تمدن های بزرگ مثل تخت جمشید، شهر سوخته (شکل 3)، اردشیر خوره (شکل4) و غیره ارایه می دهد؛ در باستان شناسی حایز اهمیت است.


سنجش از دور در باستان شناسی

شکل 3 . بخشی از شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان بر روی تصویر ماهواره ای. تشکیلات منظم و مرتبی در ساختار این شهر دیده می شود که بیانگر وجود برنامه ریزی مدنی در این شهر در زمان باستان است.


اردشیرخوره، شهری که اردشیر بابکان در حدود 1800 سال پیش بنا نهاد؛ از لحاظ هندسی منحصر به فرد بوده و معماری آن و نحوه ساخت آن در زمانی که ابزار و تجهیزات مهندسی کنونی وجود نداشته است، حکایت از نبوغ و مهارت مهندسین ایرانی در آن زمان دارد. این شهر باستانی با معماری دایره ای شکل که چهار دروازه اصلی داشته است؛ از فضا و توسط ماهواره های متعدد حتی ماهواره هایی مثل لندست و سنتینل 2 قابل مشاهده است. در تصویر ماهواره ای گوگل ارث، سیمای هندسی این شهر باستانی علیرغم پوشش گیاهی و باغات و روستاهای ایجاد شده در محدوده آن و گذر رود فیروز آباد از محوطه آن، با گذشت نزدیک به هجده قرن، هنوز هم کاملا مشهود و آشکار است (شکل4).


سنجش از دور در باستان شناسی

شکل 4. تصویر ماهواره ای از شهر باستانی اردشیر خوره در حدود 100 کیلومتری جنوب شیراز. معماری هندسی دایره ای آن در حدود هجده قرن پیش ، نشانگر توانایی و مهارت شهر سازی ایرانیان در آن زمان است.


انجام پروژه های دانش آموزی در این رابطه:

برای مطالعات باستان شناسی با استفاده از سنجش از دور باید با نرم افزار های سنجش از دور آشنایی داشته باشید. از بین نرم افزارهای سنجش از دور، ERDAS Imagine و ENVI را می توان به عنوان دو ابزار قدرتمند نام برد. البته آشنایی با برنامه گوگل ارث و نیز گوگل ارث انجین ( Google Earth Engine) ، یک گزینه بسیار کاربردی و یک نرم افزار رایگان و آزاد سنجش از دور برای پردازش تصاویر ماهواره ای در موضوعات مختلف از جمله باستان شناسی است. گوگل ارث انجین ( Google Earth Engine GEE) چندین مزیت نسبت به نرم افزارهای دیگر، برای علاقه مندان به باستان شناسی دارد: رایگان بودن، قابلیت دسترسی به تصاویر سنجنده های مختلف، توانایی آپلود و پردازش داده های متنوع، قابلیت پیش پردازش داده های خام، طیف وسیعی از ابزارهای طبقه بندی پیش از پردازش، پردازش و پس پردازش و خروجی گرفتن از آنالیز ها و پردازش ها با فرمت های مختلف مثل GEOTIF. برای آشنایی با این برنامه کاربردی می توانید به قسمت "کارگاه های آموزشی" سایت سازمان فضایی ایران مراجعه کنید.


آدرس کوتاه شده:
فهرست طبقات