جمعه, ۰۹ مهر ۱۴۰۰ ۱۰:۰۳ ۵۱
طبقه بندی: توسعه کاربرد RS
چچ
استفاده از GIS و RS در مکانیابی مناطق مناسب جهت احداث سد زیرزمینی

استفاده از GIS و RS در مکانیابی مناطق مناسب جهت احداث سد زیرزمینی

در این مطالعه با بکارگیری فناوری سنجش از دور و استفاده از تصاویر ماهواره ای و همچنین با استفاده از سیستم های اطلاعات جغرافایی به تعیین موقعیت برای ایجاد سد های زیرزمینی پردخته شده است.


  • مقدمه

بیش از 90 درصد سطح کشور در منطقه خشک و نیمه خشک واقع شده است و تبخیر سالانه در کشور از 700 میلیمتر در کناره های دریای خزر تا 4000 میلیمتر در کویر و جنوب شرق استان خوزستان متغیر است. همچنین در اثر برداشت بی رویه از آب زیرزمینی، سطح ایستایی آب های زیرزمینی دچار افت شدیدی شده است. سدهای زیرزمینی در حال حاضر بعلت تنوع مکانیزم و عملکرد در حفظ منابع آب های زیرزمینی، یکی از روش های مدیریت منابع آب های زیرزمینی در کشور و حل معضل کم آبی محسوب می شوند. مکانیابی نقاط مستعد احداث سد زیرزمینی ابتدائی ترین و در عین حال مهمترین بخش از این فرایند است. برای این منظور می توان از RS و GIS برای ایجاد یک سیستم پشتیبان تصمیم گیری برای انجام ارزیابی های چند معیاره مکانی بهره برد. این سامانه بدون صرف وقت و هزینه زیاد ناشی از بازدیدهای صحرایی و حجم اطلاعات زیاد، نتیجه ای با تطابق بالا با واقعیت را حاصل می نماید.


  • ضرورت

به منظور مکانیابی مناطق مستعد احداث سد زیرزمینی معیارهای متعددی باید مورد ارزیابی قرار گیرند که همین امر سبب دشوار بودن مکانیابی می گردد. لذا هدف این سامانه ایجاد ارتباط بین این معیارها بمنظور اتخاذ یک تصمیم صحیح و دقیق و صرفه جویی در وقت و هزینه با استفاده از روشی مبتنی بر تلفیق GIS و RS می باشد.
به این منظور ابتدا معیارهایی برای مکان یابی این سد ها ( همچون چاه و چشمه، کاربری، گسل، قنات، شیب و جریان های دائمی آب) توسط کارشناسان مربوطه تدوین می شوند. سپس در بخش تحلیل جهت ارزش گذاری و اولویت بندی معیارها، از نظرات کارشناسان استفاده گردیده است و با مطابقت نظرات مذکور با مبانی نظری روش (AHP) به محاسبه وزن معیارها پرداخته می شود. در ادامه با استفاده از تحلیلگر مکانی سیستم اطلاعات جغرافیایی و تعریف معیارهای مورد نظر به صورت لایه های اطلاعاتی، اطلاعات حاصل ترکیب و تحلیل می شود. در نهایت ارزش نهایی هر بلوک با توجه به میانگین ارزش پیکسل های هر بلوک محاسبه و در نهایت بلوک مناسب برای استقرار این سد ها ارائه می شود.


  • داده ها و روش ها
  • نقشه های توپوگرافی 1:25000
  • نقشه های زمین شناسی 1:100000
  • نقشه های نفوذ پذیری 1:250000 حوضه آبریز مورد مطالعه
  • نقشه عوارض زمین در مقیاس 1:250000
  • نقشه کاربری اراضی استان با مقیاس 1:250000
  • تصویر ماهواره ای ETM
  • نرم افزار ArcGIS
  • نرم افزار ArcHydro بمنظور استخراج اتوماتیک حوضه های آبریز
  • زیربرنامه AHP بمنظور انجام مقایسات زوجی و تخصیص وزن به هر پیکسل
  • زیربرنامه Spatial Analyst برای تلفیق نقشه های ارزیابی شده

در مرحله اول با استفاده از در نظر گرفتن معیارهای حذفی، مناطق نامناسب احداث سد زیرزمینی حذف می گردند و نهایتاً چند محدوده برای احداث مناسب تشخیص داده می شوند. در مرحله دوم، در هر محدوده از محدوده های انتخاب شده از مرحله اول، بهترین تنگه با استفاده از نقشه عوارض زمین انتخاب و بعنوان محور سد در نظر گرفته می شود. در مرحله سوم، با استفاده از معیارهای حاصل از نظرات کارشناسی، به مقایسه و ارزیابی محورها نسبت به معیارها با استفاده از روش AHP و اولویت بندی محورها با استفاده از شاخص تناسب نهایی هر محور پرداخته می شود. در نهایت با استفاده از بازدیدهای صحرایی و آزمایشات تکمیلی اعم از مطالعات ژئوفیزیکی، نقشه برداری، آزمایشات نفوذپذیری و... به مطالعه صحت مدل پرداخته می شود.


  • دستاوردها و خروجی ها

خروجی نهایی این سامانه، مطابق شکل (1) شاخص نهایی که اولویت بندی از مناطق مختلف مورد مطالعه برای احداث سد زیرزمینی ارائه می دهد می باشد. نکته قابل توجه این سامانه، صرفه جویی قابل ملاحظه در وقت و هزینه بعلت استفاده از حداقل اطلاعات و ارائه نتایج به صورت کارا، کم هزینه، سریع و با دقت می باشد.


الف) منطقه مورد مطالعه و ب) شاخص تناسب نهایی برای احداث سد زیرزمینی
(الف) (ب)
شکل1: الف) منطقه مورد مطالعه و ب) شاخص تناسب نهایی برای احداث سد زیرزمینی


  • بهره برداران و ذینفعان

• سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری ایران
• کشاورزان
• وزارت نیرو
• وزارت جهاد کشاورزی
• کارشناسان برنامه ریزی کشاورزی
• کارشناسان توسعه روستایی
• کارشناسان خاک شناسی و حاصل خیزی خاک
• محققین علوم و مهندسی آبخیزداری ایران
• پژوهشگران


آدرس کوتاه شده: