چهارشنبه, ۲۱ مهر ۱۴۰۰ ۱۱:۱۸ ۵۳
طبقه بندی: خدمات RS
چچ
روز جهانی کاهش مخاطرات طبیعی

روز جهانی کاهش مخاطرات طبیعی

برای نخستین بار در سال ۱۹۸۹ میلادی پس از فراخوان مجمع عمومی سازمان ملل متحد، یک روز به عنوان روز جهانی کاهش مخاطرات طبیعی و به هدف ارتقای فرهنگ جهانی و آگاهی از خطر این مخاطرات، سلامت و معیشت مردم، اختصاص داده شد.

روز جهانی کاهش مخاطرات طبیعی


میلیون ها سال است که حیات بر روی زمین به وجود آمده و خود را با ساکنینش وفق داده است. خاک، آب، هوا و موجودات روی زمین طوری در کنار هم قرار گرفته اند که زمین را بصورت یک ابر موجود زنده در آورده اند. فرضیه گایا (نام الهه یونانی مادر زمین)، زمین و تمام موجودات روی آن را به ابر موجود زنده ای تشبیه کرده است (در این تشبیه رودخانه‌ ها در حکم رگها، جنگل درحکم ریه و اقیانوس به مثابه قلب زمین است) که اجزای آن در ارتباط با یکدیگر بوده، بهم وابسته اند و قابلیت خود تنظیمی دارند. اگر حیات زمین تهدید شود، حیات ما نیز دچار مشکل می شود. در واقع حیات روز زمین از طریق سیستم های پیچیده ای از پس خورند های مثبت و منفی، شرایط کره زمین را برای زندگی و تداوم آن فراهم می کند. در فلسفه گایا به ضرورت احترام انسان به طبیعت تاکید کرده است. موجودات روی زمین علاوه بر آنکه با زمین سازش کرده اند، آن را نیز تغییر داده اند. درحال حاضر، حال این موجود زنده یعنی زمین خوب نیست و مخاطرات زیادی آن را تهدید می کند. برای رفع و کاهش این مخاطرات، همکاری جامعه جهانی ضرورت دارد.


نام گذاری روز جهانی کاهش اثرات مخاطرات طبیعی

برای نخستین بار در سال ۱۹۸۹ میلادی پس از فراخوان مجمع عمومی سازمان ملل متحد، یک روز به عنوان روز جهانی کاهش مخاطرات طبیعی و به هدف ارتقای فرهنگ جهانی و آگاهی از خطر این مخاطرات، سلامت و معیشت مردم، اختصاص داده شد و هرساله در روز 13 اکتبر برابر با 21 مهر ماه، فعالیت های مختلفی در جهان برای آگاهی بخشی انجام می شود. شعار این روز در سال 2021 " همکاری و حمایت پایدار از کشورهای در حال توسعه برای تکمیل اقدامات ملی آنها جهت کاهش مخاطرات و تلفات ناشی از آن در این کشورها" می باشد، که این اقدامات بر یکی از هفت هدف چارچوب سندای که در سال 2015 تصویب گردید، متمرکز است (چهارچوب سندای برای کاهش ریسک مخاطرات، دارای 7 هدف و 4 الویت تا سال 2030 می باشد (به انتهای صفحه رجوع شود)). در واقع سال 2021 سرآغازی برای تحقق برنامه سیاست مورد توافق در سال 2015 می باشد.


مخاطرات طبیعی

از نظر سازمان بهداشت جهانی، هرعاملی که به بهداشت محیطی انسان، جانوران و گیاهان آسیب برساند، مخاطره محیطی می باشد. این مخاطرات می تواند بصورت طبیعی رخ دهد مانند زلزله، خشکسالی و... و یا مخاطرات ساخته دست انسان ها باشد مانند آلودگی هوا، آب، خاک و ... . مخاطرات طبیعی به خودی خود فاجعه آمیز نیستند، بلکه در رابطه با آسیب پذیری و محیط زیست انسان است که موجب خسارات شده و به بحران های انسانی تبدیل می شوند. دفتر کاهش مخاطرات سازمان ملل، مخاطرات طبیعی را به سه دسته مخاطرات آب و هوایی (سیل و طوفان)، مخاطرات ژئوفیزیکی (زلزله، آتشفشان و...) و مخاطرات زیست شناختی (بیماری ها) دسته بندی کرده اند. حق زندگی، از ابتدایی ترین و بنیادی ترین حقوق انسانی است. وقوع بیشتر مخاطراتی مانند سیل، خشکسالی، قحطی، طوفان، سونامی، فرسایش خاک و ... به شدت برحق بهره مندی از آب و غذا تاثیر گذاشته و دسترسی انسان به آب و غذا را دچار مشکل می کند. سازمان ملل در دهه های گذشته بر پاسخگویی و واکنش به مخاطرات، متمرکز بوده است ولی توجهات و اقدامات جهانی بسمت پیشگیری از مخاطرات و راهبرد بین المللی کاهش مخاطرات، تغییر یافته است. براین اساس همه جوامع باید در برابر مخاطرات طبیعی و زیست محیطی تاب آورتر شوند و ریسک های منجر به آسیب پذیری های اقتصادی و اجتماعی در جامعه کاهش یابد. مخاطرات زمین بیشتر بر مردم کشورهای کم درآمد به ویژه از نظر میزان مرگ ومیر، تعداد مصدومان، آوارگان و بی خانمانان، اثر گذاشته و باعث بروز ضررهای اقتصادی و آسیب رسانی بر زیرساخت های حیاتی آن ها می گردد. اگر سرمایه گذاری در کاهش خطر مخاطرات را افزایش ندهیم، نمی توانیم فقر و گرسنگی را ریشه کن کنیم. همکاری بین المللی برای کشورهای در حال توسعه از طریق دفتر کمک های توسعه ای (ODA) و ایجاد ظرفیت برای افزایش مقاومت در برابر حوادث شدید آب و هوایی و سایر خطرات طبیعی و انسان ساخت، ضروری است. تنها با کمک یکدیگر می توانیم به سوی سیاره ای امن تر و مقاوم تر پیش برویم. بطور مثال بدون اقدامات واقعی در مورد آب و هوا در ده سال آینده، حوادث شدید آب و هوایی، به ویژه برای کشورهای در حال توسعه، به وقوع خواهد پیوست و بر شمار آوارگان زیست محیطی افزوده خواهد شد که می تواند تبعاتی نیز برای کشورهای توسعه یافته داشته باشد. علاوه براین باید توجه کرد که مخاطرات طبیعی از جمله تغییرات آب و هوایی به ویژه گرمایش زمین در همه دنیا صورت گرفته ولی تاب آوری و انطباق مهم است.


نقش فناوری فضایی در پایش مخاطرات طبیعی

با دستکاری های صورت گرفته در طبیعت توسط بشر، بروز مخاطرات در تمامی بخش های کره زمین در حال وقوع است. برای کاهش، پیشگیری و مدیریت این رخداد ها استفاده از فناوری های نوین فضایی بسیار ضروری است. تصاویر ماهواره با توجه به قدرت تفکیک مکانی، رادیومتری و طیفی مختلفی که دارند می توانند اطلاعات سودمندی را از نظر پایش، ارزیابی و بررسی انواع مخاطرات در اختیار ما قرار دهند. مخاطراتی مانند سیل، زلزله، فرونشست، آتشفشان، بروز گردو غبار و ... با تصاویر ماهواره ای قابل پایش هستند و حتی بسیاری از آن ها با پایش تغییرات سطح زمین قابل پیش بینی بوده و می توان از وقوع آن ها جلوگیری کرد. در زیر برخی از مخاطرات با تصاویر ماهواره ای پایش شده اند:


  • شکوفایی جلبکی

این پدیده که مخاطراتی را برای زیست بومان دریایی و ساکنین مجاور سواحل بدنه های آبی ایجاد می کند، می تواند منشا طبیعی (وابسته به جریانات دریایی و اقیانوسی) داشته باشد و گاه از فعالیت‌ های انسانی ناشی شود (ورود فاضلاب‌ های انسانی و کشاورزی و صنعتی به منابع آبی و افزایش آلودگی سواحل که منجر به افزایش دمای آب دریا می شود، انتقال گونه های غیربومی از طریق آب توازن کشتی). به طور کلی در صورت افزایش میزان مواد غذایی غیر آلی مانند نیتروژن، فسفر و وجود ذرات معلق غنی از آهن و نور خورشید، شرایط شکوفایی جلبکی و به تبع آن کاهش اکسیژن محلول در آب فراهم می شود.


تصویر ماهواره ای لندست از شکوفایی جلبکی در تنگه هرمز (16 اکتبر 2019)

تصویر ماهواره ای لندست از شکوفایی جلبکی در تنگه هرمز (16 اکتبر 2019)


  • سیل

پدیده سیل نیز می تواند با منشا طبیعی و یا به علت دستکاری انسان در طبیعت از جمله ساخت و ساز در بستر رودخانه، سد سازی در بالادست رودخانه ها و .... رخ دهد.


بارش های سنگین در 9 ژانویه 2020 در هرمزگان، کرمان و سیستان و بلوچستان

تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Aqua با ترکیب باند های 1-2-7 از بارش های سنگین در 9 ژانویه 2020 در هرمزگان، کرمان و سیستان و بلوچستان (بیش از 100 میلی متر باران در طی سه روز) در جنوب ایران که منجر به جاری شدن سیلاب در این مناطق گردید که ویرانی هزاران خانه و آوارگی صد ها نفر از ساکنین منطقه را بدنبال داشت.


  • طوفان گرد و غبار

طوفان های گرد و غبار با منشاء داخلی و برون مرزی، می تواند به سلامت انسان آسیب برساند، بطوریکه تماس طولانی مدت با ذرات ریز گرد و غبار باعث بروز بیماری های تنفسی، قلبی و عروقی و ... می شود. برخی از گرد و غبارها حتی حاوی عناصر فلزی و عناصر آلی هستند که نه تنها بر سلامتی اثر گذاشته بلکه زمین های کشاورزی را نابود کرده و باعث مهاجرت ساکنین منطقه می شود. در تاریخ 28 می سال 2018، طوفان گرد و غبار، جنوب شرق ایران (سیستان و بلوچستان)، افغانستان، پاکستان،‌ شمال ایران و غرب ترکمنستان را فرا گرفت. سرعت باد در منطقه زابل به 110 کیلومتر در ساعت رسید و افت دید را در چندین نقطه به صفر رساند. بروز این طوفان ها علاوه بر وجود جبهه های هوا، متاثر از بیابان ها و زمین های خشک عاری از پوشش گیاهی و خشک شدن تالاب ها و ... می باشد.


تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در 28 می 2018 از مسیر وزش طوفان گرد و غبار به سمت شرق و شمال ایران

تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در 28 می 2018 از مسیر وزش طوفان گرد و غبار به سمت شرق و شمال ایران


نمونه دیگر بروز طوفان گرد و غبار بر فراز خلیج فارس و دریای عمان در 13 می 2018 می باشد که گرد و غبار را از عراق، ترکیه، شمال آفریقا و ... به سمت کشورهای حاشیه خلیج فارس آورد.


تصویر ماهواره ای سنجنده VIIRS ماهواره  NOAA-20 با توان تفکیک 750 متر از طوفان گرد و غبار بر خلیج فارس و دریای عمان

تصویر ماهواره ای سنجنده VIIRS ماهواره NOAA-20 با توان تفکیک 750 متر از طوفان گرد و غبار بر خلیج فارس و دریای عمان (13 می 2018)


نمونه دیگر وزش طوفان حاره ای شاهین در جنوب شرق ایران
طوفان حاره ای گلاب در 26 سپتامبر 2021 با سرعت 56 کیلومتر وارد ایالت اندرا پرادش هند شد و سرعت آن کاسته گردید، سپس در 29 سپتامبر در سمت غرب حرکت کرده و طوفان شاهین نام گرفت و بنابر گفته مرکز هشدار طوفان (JTWC) سرعت آن تقویت گردید و به 120 کیلومتر در ساعت رسید.


تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در تاریخ اول اکتبر با ترکیب رنگ حقیقی از مسیر طوفان

تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در تاریخ اول اکتبر با ترکیب رنگ حقیقی از مسیر طوفان


گردش شدید سیستم طوفان شاهین در اطراف چشم طوفان. این طوفان باعث وزش بادها و باران شدید در  سواحل مکران در جنوب شرقی ایران و جنوب غربی پاکستان گردید.

گردش شدید سیستم طوفان شاهین در اطراف چشم طوفان. این طوفان باعث وزش باد ها و باران شدید در سواحل مکران در جنوب شرقی ایران و جنوب غربی پاکستان گردید


  • خشک شدن تالاب ها

خشک شدن تالاب ها به یکی از مخاطرات عمده در کشور تبدیل شده است. علت خشک شدن تالاب ها، علاوه بر مسائل آب و هوایی و گرمایش زمین، عمدتاً بر اثر دخالت‌ های نابجا و دستکاری طبیعت توسط انسان می باشد. محیط‌ های تالابی چندین برابر جنگل‌ ها در اکوسیستم نقش و کارکرد دارند، از جمله تعادل بخشی به شرایط اقلیمی، حفظ رطوبت نسبی هوا و کنترل طوفان، باد و سیلاب و ...، بنابراین خشک شدن هر تالاب تأثیر زیادی بر کلیت چرخه حیات در زمین می‌ گذارد. همچنین ریزگرد هایی که از کف خشک تالاب‌ ها برمی‌ خیزند، علاوه بر آسیب رسانی به سلامت و زندگی ساکنین مجاور آن، از مرز های جغرافیایی نیز عبور کرده و آثار مهلکی بجا می گذارد.


تصویر که توسط ماهواره چینی Shenzhou-12 با توان تفکیک بالا در سپتامبر 2021 از دریاچه ارومیه اخذ گردیده

جدیدترین تصویری که توسط ماهواره چینی Shenzhou-12 با توان تفکیک بالا در سپتامبر 2021 از دریاچه ارومیه اخذ گردیده که علاوه بر کم آبی، رنگ قرمز و شوره زار اطراف دریاچه را نشان می دهد. این دریاچه به عنوان یکی از تالاب های مهم ایران به علل مختلف از جمله اجرای پروژه های توسعه ای اقتصادی، نظیر احداث بزرگراه در میان آن، ساخت سد های متعدد مخرنی روی رودخانه های تغذیه کننده آن و... با مشکل خشک شدن مواجه شده است


  • آتش سوزی ها

یکی از تبعات آتش سوزی پوشش گیاهی و جنگل ها، تاثیرات منفی آن در بعد فیزیکی، شیمیایی و یا بیولوژیک می باشد از جمله از بین رفتن خاک و فعالیت مجدد پوشش گیاهی. ارزشمندی جنگل ها به علت تولید اکسیژن، ترسیب کربن، تلطیف هوا، کنترل باد، تامین آب، جلوگیری از فرسایش خاک، بروز سیلاب و ... می باشد. متاسفانه در سال های اخیر آتش سوزی جنگل های هیرکانی شمال کشور و جنگل های ارزشمند زاگرس بصورت روزانه رخ می دهد. این آتش سوزی ها با تصاویر ماهواره ای قابل پایش هستند.


تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در 18 نوامبر 2010 از جنگل های گلستان

تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در 18 نوامبر 2010 از جنگل های گلستان


تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در 17 جولای 2021 از مناطق آتش سوزی در ایران

تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در 17 جولای 2021 از مناطق آتش سوزی در ایران (worldview.earthdata.nasa.gov)


  • رسوب گذاری در سواحل براثر نوسانات آب دریاها

سطح آب دریای مازندران همیشه در حال پسروی و پیشروی بوده است. بالا آمدن آب دریا و پیشروی آن در سواحل می تواند مقاصد ساحلی را تهدید کرده و سیلاب و آبگرفتگی مناطق ساحلی، فرسایش سواحل، آسیب دیدن زیرساخت ها و تخریب تاسیسات ساحلی را بدنبال داشته باشد. پسروی آب دریا نیز معضلات خود را دارد و باعث رسوبگذاری در بنادر و محدوده سازه های ساحلی کشور، فرسایش وسیع اراضی ساحلی و آلودگی منابع آب و خاک سواحل، تالابها و خلیج ها و ... می گردد.


تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره  Terra در تاریخ 9 ژانویه 2018 از رسوبات در سواحل جنوب شرقی دریای مازندران

تصویر ماهواره ای سنجنده MODIS ماهواره Terra در تاریخ 9 ژانویه 2018 از رسوبات در سواحل جنوب شرقی دریای مازندران، واقع در سواحل شرق ترکمنستان و ایران


.............................

چارچوب سندای
چارچوب سندای به عنوان مهم ترین راهبرد کاهش خطرپذیری بلایا، در 18 مارس سال 2015، در سومین کنفرانس جهانی سازمان ملل متحد DRR (کاهش خطر مخاطرات)، در شهر سندای کشور ژاپن، به تصویب رسید. هر ساله تمرکز بر یکی از اهداف این چارچوب است. این اهداف شامل:

  • کاهش مرگ و میر ناشی از بروز مخاطرات بین سال های 2020 تا 2030 در مقایسه با سال های 2005 تا 2015.
  • کاهش تعداد افراد آسیب دیده از مخاطرات.
  • کاهش خسارات مستقیم اقتصادی ناشی از مخاطرات در رابطه با تولید ناخالص داخلی و جهانی.
  • کاهش آسیب به زیرساخت های حیاتی. راهکارهای دستیابی به این هدف شامل:
  • افزایش تعداد کشورهای دارای راهبرد های ملی و محلی برای کاهش خطر مخاطرات.
  • افزایش همکاری بین المللی با کشورهای در حال توسعه.
  • افزایش دسترسی به سیستم های هشدار زود هنگام چند مخاطره ای.

الویت های اقدام:

  • درک خطرپذیری مخاطرات.
  • تقویت حاکمیت خطر پذیری مخاطرات به منظور مدیریت خطر پذیری سوانح.
  • سرمایه گذاری در زمینه کاهش خطر پذیری مخاطرات در راستای برگشت پذیری.
  • افزایش آمادگی در مقابل مخاطرات جهت پاسخگویی موثر، ساختار بهینه نسبت به گذشته در زمینه بازیابی، بازتوانی و بازسازی.

.............................


آدرس کوتاه شده: