چهارشنبه, ۰۳ آذر ۱۴۰۰ ۰۸:۲۰ ۲۱
طبقه بندی: خدمات RS
چچ
پایش ماهواره ای خشک شدن سد های استان گلستان

پایش ماهواره ای خشک شدن سد های استان گلستان

این مطالعه به بررسی وضعیت سطح آب دریاچه های سد های استان گلستان پرداخته است. در این مطالعه از تصاویر ماهواره ای و فناوری سنجش از دور استفاده است.

مقدمه

استان گلستان به وسعت حدود 20893 کیلومتر مربع با ناهمواری های طبیعی مانند مناطق کوهستانی (ارتفاعات ۵۰۰ تا بیش از ۳۰۰۰ متر)، کوهپایه ای (ارتفاعات 300 تا 1000 متر از سطح دریا) و مناطق جلگه ای (بخش زیادی از استان گلستان از جمله دشتهای گرگان و ترکمن صحرا که محل استقرار شهرها و اکثر روستاهای استان شامل می شود) در بخش جنوب شرقی دریای مازندران واقع که رودخانه های پرآبی در آن جریان داشته است. همچنین سدهای متعددی بر روی رودخانه های پر آب این استان که مانند رگ حیاتی این منطقه را تغذیه می کند، ساخته شده که متاسفانه اکثر آنها در حال خشک شدن هستند.

رودخانه های دائمی استان گلستان
این استان دارای سه رودخانه دائمی و اصلی شامل رودخانه های گرگانرود، قره سو و اترک با 45 رشته رودخانه های فرعی می باشد که جمع آوری و هدایت آب سطحی، تغذیه آب خوان های زیرزمینی را به عهده داشته و تامین کننده آب مورد نیاز بخش های کشاورزی و صنعت می باشد. طبق گزارش شرکت آب منطقه ای گلستان طول این رودخانه ها معادل 2 درصد از 146 هزار کیلومتر طول رودخانه های ایران است.

  • گرگانرود بزرگترین رودخانه استان است که از دامنه‌ های شمالی البرز شرقی و دامنه‌های غربی ارتفاعات استان خراسان شمالی سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از شهرهای گنبدکاووس و آق قلا و... به دریای خزر می‌ریزد. سدهای فراوانی بر روی این رودخانه که از شرق به غرب جریان دارد ساخته شده که نفس آن را بشماره انداخته است، ازجمله سد گلستان، سد بوستان، سد وشمگیر، سد چمران.
  • رودخانه قره سو که پس از پیمودن از چند دهستان بین بندر ترکمن و بندر گز در کنار روستای قره سو به خلیج گرگان می ریزد. رودخانه گرماب دشت (نومل) یکی از سرشاخه های قره سو است که سد نومل بر روی آن ساخته شده است.
  • رودخانه اترک به عنوان یکی از طولانی ترین رودخانه های کشور واقع در نوار مرزی استان گلستان با کشور ترکمنستان می باشد که از ارتفاعات هزار مسجد استان خراسان شمالی سر چشمه گرفته و وارد استان گلستان می شود. سدهای ساخته شده بر روی آن شامل: سد آلاگل، آلماگل، اینچه برون، دانشمند، و سد کرند می باشد.

سدهای ساخته شده در استان گلستان

بطورکلی در استان گلستان 14سد اعم از مخزنی و تالاب سد، در حال بهره برداری است که شامل سد چمران و بوستان در کلاله، گلستان، شهید ایمری، شهید قربانی، دانشمند، اینچه برون، تالاب سد های آلماگل و آلاگل (واقع در بخش داشلی برون گنبدکاووس که بیشتر از آب جاری در رودخانه مرزی اترک واقع در نوار مرزی شمال استان تغذیه می شوند)، کرند در مراوه تپه، کبودوال در علی آباد کتول، کوثر در گرگان، زرین گل(شهید دستغیب) و وشمگیر در آق قلا، می باشد (تصویر شماره 1).


موزائیک  <strong class='sis-keyword'>تصاویر ماهواره ای</strong>  <strong class='sis-keyword'>سنتینل</strong>-2 در سال 1400 با توان تفکیک مکانی 10 متر از برخی سدهای واقع در استان گلستان،‌ با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.
تصویر-1 : موزائیک تصاویر ماهواره ای سنتینل-2 در سال 1400 با توان تفکیک مکانی 10 متر از برخی سدهای واقع در استان گلستان،‌ با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


پایش ماهواره ای کاهش مساحت دریاچه پشت سدهای استان گلستان

  • سد گلستان 1

سد گلستان در 15 کیلومتری شرق گنبد کاووس بر روی رودخانه گرگانرود ساخته شده و در سال 1379 آبگیری شده است. ظرفیت این سد 86 میلیون متر مکعب (طبق اطلاعات شرکت مدیریت منابع آب ایران) می باشد که در سال 1380 در اثر وقوع سیل 18 میلیون متر مکعب آن بر اثر رسوبگذاری از بین رفت.

  • سد گلستان 2 (بوستان )

این سد در 7 کیلومتری شمال غرب شهر کلاله بر روی رودخانه گرگانرود ساخته شده و در سال 1383 آبگیری شده است. حجم آن 51 میلیون متر مکعب می باشد (طبق اطلاعات شرکت مدیریت منابع آب ایران).

  • سد وشمگیر

سد وشمگیر در سال 1345 بر روی رودخانه گرگانرود در 14 کیلومتری شرق شهر انبارالوم احداث و در سال 1349 آبگیری شده است. حجم مخزن این سد برابر 96 میلیون متر مکعب می باشد (طبق اطلاعات شرکت مدیریت منابع آب ایران). انباشت مواد رسوبی در پشت سدها یکی از معضلات بزرگ برای تمامی سدهای کشور است. سد وشمگیر نیز بطور جدی از شروع آبگیری با این معضل مواجه بوده، بطوریکه اکنون با گذشت حدود چند دهه از شروع بهره برداری از آن، بخش اعظم گنجایش مفید سد از بین رفته است.

  • سد چمران

این سد در 6 کیلومتری شمال غرب شهر کلاله بر روی رودخانه گرگانرود با حجم مخزن 3.2 میلیون متر مکعب ساخته شده است (طبق طلاعات شرکت مدیریت منابع آب ایران).

  • سد زرین گل(کبودوال)

این سد در 15 کیلومتری شرق شهر آق قلا و در جنوب شرقی علی آباد کتول بر روی رودخانه زرین گل با حجم مخزن 3.5 میلیون متر مکعب احداث شده است (طبق اطلاعات شرکت مدیریت منابع آب ایران).

  • سد کوثر(نومل) دستغیب

سد کوثردر 8 کیلومتری جنوب شرق شهر گرگان بر روی رودخانه نول یکی از سرشاخه قره سو احداث و در سال 1372 آبگیری شده است. با استفاده از فناوری سنجش از دور و تصاویر ماهواره ای می توان مساحت آب دریاچه پشت سد ها را پایش و اندازه گیری نمود. در طی سال های گذشته عوامل مختلفی در کاهش و خشک شدن آب پشت سد ها دخیل بوده است. همانطور که در جدول ذیل قابل مشاهده است در بازه زمانی 5 ساله (1395-1400)، مساحت آبی دریاچه های پشت سدها بشدت کاهش یافته بطوریکه سد گلستان و سد بوستان، به ویژه دریاچه سد وشمگیر در حال خشک شدن کامل است (جدول شماره 1).


اندازه گیری مساحت دریاچه های پشت سدهای استان گلستان و مقایسه آنها در سال های 1400-1395 بر روی  <strong class='sis-keyword'>تصاویر ماهواره ای</strong>  <strong class='sis-keyword'>سنتینل</strong>-2، لندست-8 و گوگل ارث

جدول-1 : اندازه گیری مساحت دریاچه های پشت سدهای استان گلستان و مقایسه آنها در سال های 1400-1395 بر روی تصاویر ماهواره ای سنتینل-2، لندست-8 و گوگل ارث


تصاویر ماهواره ای ذیل محدوده های مساحت آبی محاسبه شده از دریاچه های پشت سدهای استان گلستان را در بازه زمانی 5 ساله (1395-1400) نشان می دهد (تصاویر شماره 2، 3، 4، 5 و 6).


 تصویر ماهواره ای  <strong class='sis-keyword'>سنتینل</strong>-2 از مساحت دریاچه پشت سد گلستان. محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395 (حدود7.49 کیلومتر مربع ) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (حدود 1.9) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.
تصویر-2 : تصویر ماهواره ای سنتینل-2 از مساحت دریاچه پشت سد گلستان. محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395 (حدود7.49 کیلومتر مربع ) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (حدود 1.9) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


تصویر ماهواره ای  <strong class='sis-keyword'>سنتینل</strong>-2 از دریاچه پشت سد وشمگیر. محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395 (حدود 5.9 کیلومتر مربع) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (حدود 0.23 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.

تصویر-3 : تصویر ماهواره ای سنتینل-2 از دریاچه پشت سد وشمگیر. محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395 (حدود 5.9 کیلومتر مربع) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (حدود 0.23 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


تصویر ماهواره ای  <strong class='sis-keyword'>سنتینل</strong> -2 از دریاچه های پشت سد گلستان-2 و سد چمران. محدودهای نازنجی رنگ مساحت دریاچه ها در سال 1395 (گلستان-2، حدود 3.20 کیلومتر مربع)، (چمران حدود 0.436 کیلومتر مربع) و محدوده های آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (گلستان2- حدود 1.64کیلومتر مربع)، (چمران حدود 0.173 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.
تصویر-4 : تصویر ماهواره ای سنتینل -2 از دریاچه های پشت سد گلستان-2 و سد چمران. محدودهای نازنجی رنگ مساحت دریاچه ها در سال 1395 (گلستان-2، حدود 3.20 کیلومتر مربع)، (چمران حدود 0.436 کیلومتر مربع) و محدوده های آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (گلستان2- حدود 1.64کیلومتر مربع)، (چمران حدود 0.173 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


تصویر ماهواره ای  <strong class='sis-keyword'>سنتینل</strong> -2 از دریاچه پشت سد زرین گل (کبودوال). محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395 (حدود 1.58 کیلومتر مربع) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (حدود 0.87 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.
تصویر-5 : تصویر ماهواره ای سنتینل -2 از دریاچه پشت سد زرین گل (کبودوال). محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395 (حدود 1.58 کیلومتر مربع) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400 (حدود 0.87 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


 تصویر ماهواره ای  <strong class='sis-keyword'>سنتینل</strong>-2 از دریاچه پشت سد نول (کوثر). محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395(حدود 0.556 کیلومتر مربع) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400(حدود 0.19 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.
تصویر-6 : تصویر ماهواره ای سنتینل-2 از دریاچه پشت سد نول (کوثر). محدوده نارنجی رنگ مساحت دریاچه در سال 1395(حدود 0.556 کیلومتر مربع) و محدوده آبی رنگ مساحت دریاچه در سال 1400(حدود 0.19 کیلومتر مربع) می باشد. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


استان گلستان در سال آبی گذشته ( ابتدای مهر 1399 تا ابتدای مهر 1400) یکی از خشک‌ترین سال‌ها را در 50 سال اخیر پشت سرگذاشته است (مدیر عامل آب منطقه ای استان گلستان). افزایش دما، کاهش شدید بارش‌ها، کاهش دبی رودخانه ها، خشک شدن نهرها، افت شدید سطح آب های زیرزمینی و آبخوان ها، کاهش وسعت دریاچه های پشت سد و تبخیر شدید و... تنش آبی شدیدی را در این منطقه به وجود آورده است. این عوامل باعث کاهش ذخیره آبی استان شده و به بخش کشاورزی، مراتع و باغات خسارات زیادی زده است.
خشک شدن و رسوبگذاری دریاچه های پشت سدها از جمله سد وشمگیر در آق قلا به شدت بر اقتصاد و معیشت ساکنان و بهره‎ برداران اراضی اطراف سد وشمگیر تأثیرگذار است، بطوریکه باعث بی آبی بسیاری از مزارع کشت پنبه شهر انبارالوم گردیده که منجر به مهاجرت بسیاری از مردم منطقه شده است.
تمام این عوامل باعث فرونشست زمین در برخی از مناطق این استان گردیده است. بطوریکه منطقه ای به وسعت ۴۵۰۰ کیلومتر مربع در اطراف شهرهای گرگان، کردکوی، بندرترکمن، سرخنکلاته، آق قلا، گنبدکاووس و دلند با فرونشست زمین مواجه شده که سرعت این فرونشست بیش از همه در بندرترکمن بیشتر از ۲۲ سانتیمتر در سال می باشد (دبیر کمیته فرونشست و رئیس اداره ترازیابی دقیق اداره کل زمین سنجی و نقشه برداری کشور).


آدرس کوتاه شده: