چهارشنبه, ۱۵ دی ۱۴۰۰ ۰۸:۴۲ ۱۵۴
طبقه بندی: خدمات RS
چچ
درسی از پل گاومیشان برای راه سازی و پل سازی آینده

درسی از پل گاومیشان برای راه سازی و پل سازی آینده

فناوری سنجش از دور و تفسیر تصاویر ماهواره ای، قابلیت زیادی در مطالعه پدیده های سطحی زمین بخصوص آثار باستانی دارند. این مطالعه به مقاومت پل باستانی گاومیشان در مقابل سیل فروردین 1398 و تخریب پل جدید جاده لرستان به ایلام می پردازد.

مقدمه:

پل تاریخی گاومیشان واقع در شهرستان دره شهر استان ایلام که قدمت آن به دوران ساسانیان برمی‌ گردد به دلیل معماری فنی و پیچیده‌ های طراحی آن، یکی از حیرت ‌انگیزترین پل‌ های تاریخی غرب کشور محسوب می شود. مورخان در مطالعه تاریخ کهن شهرستان دره شهر، این شهرستان را اولین شهر دوران ساسانیان نامیده اند. این شهرستان با آثار تاریخی متعدد مانند ماداکتو، آتشکده‌ های تاریخی متعدد، پل گاومیشان و آثار تاریخی دیگر یکی از شهرهای قدیمی و تاریخی کشور محسوب می‌شود (شکل شماره 1).


چشم اندازی از پل باستانی گاومیشان بر روی رودخانه سیمره در جنوب غربی کشور و در مرز استان های لرستان و ایلام.
شکل-1: چشم اندازی از پل باستانی گاومیشان بر روی رودخانه سیمره در جنوب غربی کشور و در مرز استان های لرستان و ایلام


پل تاریخی گاومیشان یکی از آثار تاریخی این شهرستان است که همیشه در این شهرستان و کشور بیشتر مورد توجه بوده است و دارای ویژگی‌ های خاص پل سازی در دوران باستان می باشد. این پل بر روی رودخانه سیمره پس از تلاقی با رودخانه کشکان ساخته شده است. داخل پایه ‌ها نیز از قلوه سنگ و ملاط گچ پر شده و مصالح پل سنگ و ملاط گچ و سقف تاقها از آجر است که همگی در پیچیدگی این پل نقش دارند (شکل شماره 2).


 نمایی از پل باستانی گاومیشان و ساختار آجرچینی تاق و دیواره های آن
شکل-2 : نمایی از پل باستانی گاومیشان و ساختار آجرچینی تاق و دیواره های آن


تاق های جناغی، دالان‌ها و راهروها همگی از آجرهایی به ابعاد ۲۰ در ۲۵ سانتی متر ساخته شده است و نمای این پل، تاقچه های مسدود و باز و موج شکن‌هایی دارد که به وسیله راهروها با چند پل به هم متصل می‌شوند که این نیز حتی در دوران کنونی بسیار مهندسی شده به نظر می‌رسد (شکل شماره 2). طول این پل که از بناهای دوره ساسانی است حدود ۱۷۵ متر و عرض گذر سطح پل نزدیک به ۸ متر و۲۰ سانتیمتر است و در حال حاضر دارای ۶ چشمه طاق می‌باشد. دهانه پل گاومیشان با بیش از ۵۰ متر عرض بزرگترین دهانه پل کشور است. هر چند که یکی از این دهانه ‌ها بعد از عقب‌ نشینی سپاه ایران در جریان حمله اعراب به ایران تخریب گردید. وجود پله‌ ها در میان دالان ستون میانی، بیانگر این امر است که این پل فقط یک پل ارتباطی نبوده بلکه راهروهای داخل و پلکان آن نشان از این دارد که کاروان‌ها از این پل به عنوان سرپناه به هنگام عبور استفاده می‌کردند و چه بسا شب ‌ها که در دل این دالان‌ها کاروانیان به صبح رسانده اند (شکل شماره 3) یکی از مورخان تاریخ بنام سرهنری راولینسون در سفرنامه خود درباره این پل می‌نویسد: «پلی که هم اکنون بر روی سیمره (دره شهر فعلی) قرار دارد یکی از بهترین پل های ایران است که حسین خان بزرگ (والی بزرگ و معروف ایلام و لرستان) به سال ۱۰۰۸ هجری قمری این پل را تعمیر کرده است. (منبع : https://jazebeha.com/1397/10 )


ساختار داخلی پل گاومیشان و وجود دالان های مختلف در آن
شکل-3 : ساختار داخلی پل گاومیشان و وجود دالان های مختلف در آن


به اعتقاد مورخان این پل در سال ۱۳۳۴ هجری قمری بر اثر زلزله از بین رفته است. هم اکنون پل تاریخى گاومیشان با شماره ۲۲۲۲ در فهرست آثار ملى به ثبت رسیده است. در بهار سال 1398 که در بسیاری از مناطق کشور سیلاب های گسترده ای جاری شد، رودخانه سیمره نیز در این زمان دچار سیلاب بزرگی شده که خساراتی را نیز موجب شد، (شکل شماره 4) این تصویر پل گاومیشان را در سیل دوازدهم فروردین 1398 نشان می دهد. در این تصویر، این پل را مشاهده می کنیم که در مقابل سیلاب بسیار بزرگی مقاومت می کند. سیلاب چشمه های این پل را تقریبأ پر کرده است. (منبع : https://www.khabaronline.ir/news/1239946/)


نمایی از وقوع سیلاب در مسیر رودخانه سیمره در سال 1398 و خسارت بخشهایی از پل باستانی گاومیشان
شکل-4 : نمایی از وقوع سیلاب در مسیر رودخانه سیمره در سال 1398 و خسارت بخشهایی از پل باستانی گاومیشان


وضعیت کنونی پل گاومیشان:
در اثر سیلاب فروردین سال 1398 پل جاده ارتباطی لرستان به ایلام تخریب شده و بطور کامل از بین رفت. به همین دلیل اقدام به ساخت پل دیگری بر روی این رودخانه برای برقراری ارتباط میان این دو استان شد. اما برای ساخت پل جدید، محل دیگری انتخاب گردید. مدیرکل راه و شهرسازی استان ایلام، از جانمایی جدید برای احداث پل گاومیشان در ایلام خبر داد (شکل شماره 5).


 نمایی از پل گاومیشان که در اثر سیل 12 فروردین سال 1398 تخریب شد.
شکل-5 : نمایی از پل گاومیشان که در اثر سیل 12 فروردین سال 1398 تخریب شد.



پل ارتباط دهنده استان های لرستان و ایلام، یکی از نقاط مهم و استراتژی استان ایلام با دهانه 120 متر بود که بر روی رودخانه سیمره قرار داشت. این پل در سیل فروردین سال 1398 به صورت 100 درصد تخریب شد. برای ساخت پل جدید جانمایی دیگری انجام شده به گزارش ایرنا، سازه اصلی این پل به عنوان نقطه اتصال استان های ایلام و لرستان (از طریق پلدختر - دره شهر) که ۴۵ سال پیش روی رودخانه سیمره احداث شده بود در اثر بارش های سیلابی 12 فروردین ماه امسال تخریب شد (منبع : https://www.irna.ir/news/83307070/)


تفسیر تصاویر ماهواره ای از منطقه مورد مطالعه
در تصویر ماهواره ای ذیل موقعیت دو پل دیده می شود. یکی از این پل ها که پل باستانی گاومیشان می باشد در کادر قرمز رنگ نشان داده شده و دیگری پل مسیر جاده آسفالته است که در کادر آبی رنگ مشخص شده است (تصویر شماره 1). همانطور که مشخص است، دو پل مذکور در دو نقطه جدا از هم در امتداد رودخانه ساخته شده اند. در تصاویر بعدی وضعیت این دو پل قبل از وقوع سیل در سال 1397 و بعد از آن در سال 1398 بررسی می گردد.


 محدوده قرمز رنگ مربوط به پل باستانی و محدوده آبی رنگ مربوط به پل با جاده آسفالته بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث به تاریخ مهر ماه سال 1397 و قبل از وقوع سیلاب.
تصویر-1: محدوده قرمز رنگ مربوط به پل باستانی و محدوده آبی رنگ مربوط به پل با جاده آسفالته بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث به تاریخ مهر ماه سال 1397 و قبل از وقوع سیلاب. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


تصویر شماره 2، پل مسیر جاده واقع در دره شهر به تاریخ مهر ماه سال 1397 را با وضوح بیشتری نشان می دهد. این تصویر ماهواره ای مشخص می کند که این پل بر روی لبه های تراس های آبرفتی کناره رودخانه قرار دارد.


 نمای بزرگتری از محدوده زرد رنگ مربوط به پل با جاده آسفالته بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث به تاریخ مهر ماه سال 1397 و قبل از وقوع سیلاب.
تصویر-2: نمای بزرگتری از محدوده زرد رنگ مربوط به پل با جاده آسفالته بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث به تاریخ مهر ماه سال 1397 و قبل از وقوع سیلاب. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


بعد از وقوع سیلاب فروردین ماه سال 1398 که از شدت زیادی هم برخوردار بود،‌ این دو پل تحت تأثیر شدت جریان سیلاب قرار گرفتند. نتیجه حملات سیلاب به این دو پل در تصویر بعدی دیده می شود (تصویر شماره 3). در اثر این سیلاب، پایه های قدیمی پل باستانی که در محدوده قرمز رنگ مشخص شده، مقاومت کرده و همچنان باقی مانده است و پل در حال بهره برداری که در امتداد مسیر جاده آسفالته قرار داشت (محدوده دایره زرد رنگ)، کاملأ تخریب شده است.


 موقعیت پل باستانی گاومیشان (محدوده قرمز رنگ)،‌ پل جدید التأسیس مسیر جاده آسفالته (محدوده بنفش رنگ) و پل تخریب شده (محدوده زرد رنگ) در اثر سیلاب فروردین ماه سال 1398 بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث تاریخ 25 خرداد 1400.
تصویر-3 : موقعیت پل باستانی گاومیشان (محدوده قرمز رنگ)،‌ پل جدید التأسیس مسیر جاده آسفالته (محدوده بنفش رنگ) و پل تخریب شده (محدوده زرد رنگ) در اثر سیلاب فروردین ماه سال 1398 بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث تاریخ 25 خرداد 1400. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


تصویر شماره 4 نشان می دهد که فرم و شکل سطح زمین در محدوده پل مسیر جاده آسفالتی که در اثر سیلاب فرسایش یافته، تغییر کرده است. لذا همین مسئله موجب ناپایداری و تخریب پایه های این پل شده است. در حالیکه در محدوده پل باستانی گاومیشان، تراس های آبرفتی از ثبات برخوردار بوده و پل پایداری خود را حفظ کرده است.


محدوده زرد رنگ مربوط به موقعیت پل تخریب شده مسیر جاده دره شهر و اراضی تغییر فرم پیدا کرده در محل این پل بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث به تاریخ تیر ماه 1400.
تصویر-4: محدوده زرد رنگ مربوط به موقعیت پل تخریب شده مسیر جاده دره شهر و اراضی تغییر فرم پیدا کرده در محل این پل بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث به تاریخ تیر ماه 1400. با توجه به ترکیب باندی حقیقی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ سبز دیده می شود.


تصویر 4، فرسایش شدید خاک و اراضی تخریب شده در محل قرار گیری پل مسیر جاده گاومیشان را پس از سیلاب فروردین سال 1398 مشخص می کند. آنگونه که در تصویر شماره 3 به تاریخ 25 خرداد 1400 (بعد از وقوع سیلاب فروردین 1398) دیده می شود، موقعیتی که برای پل جدید (محدوده آبی رنگ) بعد از سیلاب و تخریب پل مسیر جاده آسفالت (محدوده زرد رنگ) انتخاب گردیده در کنار پل باستانی گاومیشان (محدوده قرمز رنگ) و بر روی همان تراس آبرفتی مستحکم قرار دارد. می توان نتیجه گرفته که ثبات زمین ها و تراس های آبرفتی که پایه های پل ها بر روی آن ها ساخته می شوند،‌ یک عامل مهم در پایداری و مقاومت پل ها در مقابل سیلاب ها می باشند. بنابراین برای پایداری سازه های آبی چون پلها، مکان یابی درست آنها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.


آدرس کوتاه شده: