شنبه, ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۱ ۱۳:۲۲ ۳۴
طبقه بندی: خدمات RS
چچ
روز ملی خلیج فارس

روز ملی خلیج فارس

دهم اردیبهشت‌ ماه (30 آوریل) که سالروز اخراج پرتغالی‌ ها از تنگه هرمز و خلیج‌ فارس می‌ باشد به نام "روز ملی خلیج‌فارس" نام‌ گذاری شده است.

خلیج‌ فارس پس از خلیج‌ مکزیک و خلیج هودسن، سومین خلیج‌ بزرگ جهان به‌ شمار می‌ آید. شورای‌ عالی انقلاب فرهنگی با توجه به هدف قراردادن هویت فرهنگی و تاریخی ملت ایران، روز اخراج پرتغالی‌ ها از تنگه هرمز (دهم اردیبهشت) را به‌ عنوان روز ملی خلیج‌ فارس نامگذاری کرد. یونانی‌ های باستان این خلیج را "پرسیکوس سینوس" یا "سینوس پرسیکوس" که همان خلیج‌ فارس است، نامیدند. از آنجا که این نام برای نخستین بار در منابع درست و معتبر تاریخی (غیر ایرانیان آن را نوشته‌ اند) آمده است، هیچ‌ گونه شائبه نژادی در وضع آن وجود ندارد. خلیج‌ فارس در حدود 226 هزار کیلومتر مربع وسعت دارد که از غرب با کویت و عراق، از شمال با ایران و از جنوب با عربستان، بحرین و امارت متحده عربی همسایه است. خلیج‌ فارس توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریا های آزاد مرتبط است و جزایر مهم آن عبارت‌ اند از: خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، جزیره کیش، جزیره قشم، و لاوان که تمامی آن‌ ها به ایران تعلق دارد. خلیج‌ فارس و سواحل آن معادن سرشار نفت و گاز دارد و مسیر انتقال نفت کشور هایی چون کویت، عربستان و امارات متحده عربی است. به همین دلیل، منطقه‌ای مهم و استراژیک محسوب می‌ شود. بندر های مهمی در حاشیه خلیج‌ فارس وجود دارد که از آن‌ ها می‌ توان بندر شارجه، دوبی، ابوظبی و بندر عباس را نام برد (شکل 1).


نمایی از منطقه خلیج فارس

شکل 1: نمایی از منطقه خلیج فارس


اهمیت استراتژیک خلیج فارس

خلیج‌ فارس از جنبه‌ های گوناگون دارای ویژگی‌ های متمایزی در مقایسه با دیگر مناطق آبی و خشکی‌ های جهان است که به آن جایگاه و برجستگی‌ های فوق العاده‌ای بخشیده است. خلیج‌ فارس نقش خود را به عنوان شاهراه بازرگانی از روزگاران باستان آغاز کرد. از هنگام گسترش رقابت‌ های سیاسی استراتژیک قدرت‌ های اروپایی، منطقه خلیج‌ فارس به عنوان یک شاهراه بازرگانی مهم و حلقه‌ای پر اهمیت در زنجیره استراتژی آنان مورد توجه قرار گرفت. امروزه جایی در جهان وجود ندارد که تمامی توجهات را به یک نقطه و با علایقی یکدست متوجه کند و در حال حاضر برای سلامت اقتصادی و ثبات جهان، جایی به اهمیت خلیج‌ فارس وجود ندارد. خلیج‌ فارس با منابع طبیعی و معدنی فراوان خود دیگر نه تنها به خاطر ایفای نقش ارتباط‌ دهندگی یک بزرگراه تجاری میان شرق و غرب جهان، بلکه به عنوان یکی از ۲ سر انتهایی در مبادلات اقتصادی جهان به شمار می‌ آید. ارزش فزآینده آن نیز باعث بروز برخی اختلافات و منازعات اقتصادی و به خصوص سیاسی شده است. منطقه‌ ای نفت‌خیز که از مهم‌ ترین مناطق تامین نفت جهان محسوب می‌ شود. خلیج‌ فارس بیشترین خط ساحلی را با ایران دارد، یعنی از دهانه فاو گرفته تا تنگه هرمز جزء مناطق ساحلی ایران محسوب می‌ شود. همانطور که مورخان در کتاب‌ های تاریخی نوشته‌اند، وسعت خلیج‌ فارس به موصل و کرکوک می رسیده یعنی در آن زمان هنوز عراق شکل نگرفته و اصلاً سرزمین خشکی به نام عراق وجود نداشت به گونه‌ ای که در کتاب های تاریخی آمده است تا پیش از حمله اسکندر به ایران کشتی‌ های تجاری و ... در شوش لنگر می انداختند. در خصوص نام خلیج‌ فارس همچنان که اسناد تاریخی نشان می‌ دهد و در منابع تاریخی هم موجود است، این منطقه از همان ابتدا و از گذشته با عنوان خلیج‌ فارس مطرح بوده است. در حالی که امروزه برخی از کشورهای غربی و منطقه‌ای که حتی برخی از آن‌ ها سابقه تاسیس شان به ۶۰ سال هم نمی‌ رسد، تلاش گسترده‌ای به کار می‌ برند تا یک نام جعلی را که همان خلیج عربی و فاقد استنادات تاریخی و استدلال‌ های منطقی است، برای خلیج‌ فارس در محافل و مجالس بین‌المللی به کار گیرند و تثبیت کنند. سازمان ملل و دیگر رژیم‌ های بین‌المللی و قرارداد های بین‌المللی از جمله حقوق دریاها نیز اعلام کرده که غیر از عنوان خلیج‌ فارس نام دیگری را نمی‌ شناسد. مهم‌ ترین موردی که باعث اهمیت فوق‌العاده خلیج‌ فارس شده و حتی سبب دست‌اندازی و طمع‌ورزی قدرت‌ های بزرگ نسبت به آن شده، وجود ذخایر طبیعی به‌ خصوص نفت است به‌ گونه‌ای که نام خلیج‌فارس مساوی با نفت شده است. دنیا در حال حاضر برای تامین ۶۵ درصد نیازهای نفتی خود به خلیج‌ فارس متکی است و این منطقه غیر از نفت، قریب ۳۰ درصد ذخائر گاز جهان را نیز در خود جای داده و مهم ترین موردی که باعث اهمیت فوق‌العاده خلیج‌ فارس و حتی سبب دست‌اندازی و طمع ورزی قدرت‌ های بزرگ به آن شده، وجود این ذخائر طبیعی است. افزون بر این، خلیج‌ فارس همچنین یکی از مناطق مهم راهبردی دنیا محسوب می‌ شود و یکی از دلایل اهمیت راهبردی آن وجود تنگه هرمز است. تنگه هرمز گذرگاهی هلالی شکل که خلیج‌ فارس را به دریای عمان متصل می‌ کند و در میان یازده تنگه دنیا، مهم‌ترین آن‌ ها محسوب می‌ شود که برای قدرت‌ های بزرگ، جایگاه اقتصادی و راهبردی زیادی دارد. از دیگر موارد اهمیت خلیج فارس، بعد نظامی و راهبردی است. از نظر نظامی وجود پایگاه‌ های متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقه خلیج‌ فارس که بیشتر متعلق به کشورهای آمریکا و انگلیس هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی به خصوص آمریکا در آب‌های خلیج‌ فارس اهمیت نظامی و راهبردی این منطقه را نمایان می‌ سازد. جنگ نفت‌کش‌ ها که در جریان جنگ ایران و عراق رخ داد، یکی از عوامل حضور نظامی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در خلیج‌ فارس شد.


اهمیت خلیج‌ فارس برای ایران

ویژگی دیگر خلیج‌ فارس که به این منطقه اهمیت می بخشد، سهولت حمل و نقل در آن است. از لحاظ حمل و نقل کالاهای تجاری نیز این آبراه دارای تاثیرگذاری بسیاری برای قدرت های بزرگ است اما اهمیت خلیج‌فارس برای ایران چیست؟ ایران بزرگترین و مهمترین کشوری به شمار می رود که همواره نقش مهمی را در معاملات و مناسبات منطقه ای و فرا منطقه ای به خصوص در منطقه خلیج‌ فارس بر عهده داشته و اکنون نیز دارای جایگاه ویژه ای در منطقه خاورمیانه به خصوص در حوزه خلیج‌ فارس است. بنابراین خلیج‌فارس در عرصه های داخلی، منطقه ای و بین المللی اهمیت وافری برای ایران دارد و تصمیمات استراتژیک سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران همواره با در نظر گرفتن جایگاه این منطقه اتخاذ و تدوین می شود. تمام نفت ایران از خلیج‌ فارس و تنگه هرمز صادر می شود. بنابراین مهمترین دلیل اهمیت خلیج‌ فارس به خاطر صادرات نفت از این منطقه به شمار می رود. دلیل بعدی تجارت ۸۰ درصدی است که از این نقطه صورت می گیرد. علت سوم این که در ۲ تا سه دهه گذشته، ایران سرمایه گذاری های زیادی در جزایر و بنادر خلیج‌ فارس انجام داده است. وجود حوزه های نفتی و گازی ایران در این منطقه از دیگر دلایل اهمیت آن محسوب می شود. همچنین بُعد نظامی و امنیتی خلیج‌فارس نیز از جایگاه ویژه ای در مناسبات خارجی ایران برخوردار است. خلیج‌ فارس از جمله مناطقی به شمار می رود که نقش بسزایی در اتخاذ تصمیمات و مقابله با تهدیدات نظامی دارد. بنابراین خلیج‌ فارس در ابعاد گوناگون همواره اولویت نخست را در اتخاذ تصمیمات و اجرای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران داشته و دارد و در سطح بین المللی نیز از جمله مناطقی است که به علت موقعیت ویژه جغرافیایی و دارا بودن منابع فراوان نفتی و دریایی و برجستگی های استراتژیکی و ژئوپولیتیکی اهمیت خاصی داشته است. منابع نفتی فراوان منطقه،‌ سهولت استخراج، هزینه تولید پایین،‌ مازاد ظرفیت تولید، کیفیت بالای نفت خام منطقه، سهولت حمل و نقل، توان تولید زیاد چاه های نفت و امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در این منطقه در مقایسه با دیگر مناطق جهان از جمله مزیت های خلیج‌ فارس در برابر دیگر نقاط جهان محسوب می شود.


نقش خلیج‌ فارس در امنیت انرژی جهان

افزایش مصرف انرژی در جهان، همزمان با افول ذخایر نفتی دیگر نقاط جهان روز به روز بر جایگاه خلیج‌ فارس به عنوان اصلی ترین مرکز تأمین انرژی می افزاید. منطقه خلیج‌ فارس با وجود حضور چشمگیر در بازارهای جهانی انرژی که ناشی از در اختیار داشتن ۶۲ درصد از منابع نفت و ۴۰ درصد از منابع گاز جهان است، هنوز به موقعیت متناسب با توان بالقوه خود دست نیافته و با وجود تلاش موجود برای کاهش وابستگی صنعت و اقتصاد جهانی به نفت، آمارها از افزایش تقاضای جهانی برای این حامل انرژی حکایت دارد. در این میان، ایران با قرار گرفتن در میان ۲ حوزه سرشار از انرژی یعنی هارتلند خلیج‌ فارس و دریای خزر به عنوان پلی میان این ۲ منطقه از جایگاه ویژه ای در مناسبات استراتژیک و ژئوپولیتیک انرژی، بویژه در منطقه خلیج‌ فارس برخوردار است. موقعیت ممتاز استراتژیک تنگه هرمز، دهانه خلیج‌ فارس و ذخیره گاه منابع بزرگ انرژی نفت و گاز از مهمترین جنبه های اهمیت خلیج‌ فارس به شمار می رود. برای دهه‌ های متمادی کشورهای خلیج‌ فارس به خاطر منابع عظیم نفت و گاز جزو مهمترین تأمین کنندگان انرژی در دنیا لحاظ شده‌اند. از اینرو، وجود ذخایر سرشار انرژی در منطقه خلیج فارس، امنیت جهانی بویژه در بُعد اقتصادی را به امنیت این منطقه پیوند زده است. طبق آخرین برآورد ها، حوزه خلیج‌ فارس در حدود ۷۳۰ میلیارد بشکه ذخیره اثبات شده نفت و بیش از ۷۰ تریلیون مترمکعب ذخیره گازطبیعی را در خود جای داده و چنین ذخایری این منطقه را به بزرگترین مخزن انرژی در جهان تبدیل کرده است. در حال حاضر نفتی که در ۶ کشور ایران، عربستان سعودی، عراق، کویت، امارات و قطر تولید می شود، بیش از۲۰میلیون بشکه در روز است. در حالیکه کل نفت خامی که در جهان تولید می شود، حدود ۸۲ میلیون بشکه در روز است. بنابراین، نفت خلیج‌ فارس حدود ۲۵ درصد از نفت جهان را تأمین می کند. افزایش اهمیت جایگاه منطقه خلیج‌ فارس در استراتژی های جدید انرژی، ناشی از ۲ موضوع افزایش مصرف و تقاضا برای نفت خام و کاهش ذخایر نفت حوزه هایی چون دریای شمال، آمریکای مرکزی و حوزه دریای کارائیب است. برپایه پیش بینی ها، حداقل در ۲۵ سال آینده نگاه های جهانی به منطقه خلیج‌فارس دوخته خواهد شد. هر چند اکنون کشورهای صنعتی می کوشند تا با یافتن جایگزین های دیگری چون نفت روسیه و حوزه خزر از وابستگی خود به منابع خلیج‌فارس بکاهند اما در همان حال توجه دارند که دوام منابع انرژی در روسیه، خزر و دیگر نواحی جهان در مقایسه با منابع انرژی خلیج‌ فارس پایدار نخواهد بود.


سنجش از دور

با استفاده از فن آوری سنجش از دور می توان پارامترهای مختلف از پدیده های موثر و تاثیر گذار در آب های خلیج فارس (ناشی از عوامل طبیعی و انسانی) را با مشارکت و همکاری کلیه کشورهای حاشیه خلیج فارس بصورت مدوام و مستمر پایش و بررسی کرده و در حفظ و حراست این منطقه ژئوپلیتیکی دنیا کوشا باشیم. در ادامه به نمونه هایی از کاربرد های فناوری سنجش از دور در پایش پدیده های مختلف فوق الذکر در این منطقه اشاره می شود.


  • پایش تغییرات در سواحل ناشی از ساخت‌و سازها:

در شکل 2، نمونه‌ ای از ساخت و سازها و تغییرات کاربری در سواحل خلیج فارس (در سواحل کشور قطر و عمان) مشاهده می‌ شود.


تصویر ماهواره‌ای یسنتینل 2؛ پایش ساخت و سازها در حاشیه خلیج‌فارس‌

شکل 2: تصویر ماهواره‌ای سنتینل 2؛ پایش ساخت و سازها در حاشیه خلیج‌ فارس‌ (الف- ساخت بندر و اسکله در قطر-راس لفان ب- توسعه بندر الخصب در عمان)


  • پایش دمای سطح آب خلیج فارس و دریای عمان

پایش دمای سطح فوقانی آب دریا نقش مهمی در فعالیت های سیستم جوی، زندگی آبزیان، جریانات دریایی، میزان شوری و دیگر خصوصیات آب دریاها دارد. یکی از پارامترهای مهم و کاربردی در مطالعات مربوط به اقیانس شناسی و اتمسفر، دمای سطح آب دریاها (Sea Surface Temperature) است. این نوع از دما می تواند اثرات قابل توجهی بر اکوسیستم های دریایی و زندگی جوامع انسانی حواشی این دریاها داشته باشد (شکل 3).


دمای سطح آب خلیج‌فارس، دریای عمان و خزر (SST)  در تاریخ 11 بهم‌‌ ماه 1400

شکل 3: دمای سطح آب خلیج‌ فارس، دریای عمان و خزر(SST) در تاریخ 11 بهم‌‌ ماه 1400


  • پایش توده زیستی اجتماع جنگل های مانگرو در حاشیه خلیج فارس

یکی از جوامع و چهره های جالب گیاهی سرزمین ایران جنگل های مانگرو می باشد که در نوار ساحلی خلیج فارس و دریای عمان قرار گرفته است. جنگل های مانگروی ایران در گستره جزر و مد مصب ها، دلتاها و جزایر بین خورها در طول سواحل کشیده شده اند که بصورت جوامع بزرگ و کوچک گسسته یا پیوسته دیده می شوند (شکل 4).


تصویر ماهواره‌ای یسنتینل 2؛ وضعیت جنگل‌های مانگرو در حاشیه خلیج‌فارس

شکل 4: تصویر ماهواره‌ای سنتینل 2؛ وضعیت جنگل‌ه ای مانگرو در حاشیه خلیج‌ فارس (با توجه به ترکیب رنگی مورد استفاده، پوشش گیاهی در دامنه رنگ قرمز مشاهده می‌ شود)


آدرس کوتاه شده: