یکشنبه, ۰۱ خرداد ۱۴۰۱ ۰۸:۴۷ ۳۵
طبقه بندی: توسعه کاربرد RS
چچ
روز جهانی تنوع زیستی

روز جهانی تنوع زیستی

برای مطالعه تنوع زیستی به داده های زیستگاه ها و محیط زیست موجودات زنده نیاز است. فناوری سنجش از دور با بکارگیری تصاویر ماهواره ای که دارای قابلیت های گوناگونی می باشد، کمک با ارزشی به متخصصان این فن می نماید.


روز جهانی تنوع زیستی 2022


با توجه به افزایش جمعیت، افزایش آلودگی‌ های و تخریب محیط زیست و منابع طبیعی در تمام مناطق جهان، تنوع زیستی در معرض خطر قرار گرفته به همین منظور کنوانسیون تنوع زیستی از سال 1992 در سطح جهانی برای حفاظت از تنوع زیستی و حق حیات همه موجودات، تشکیل شده است. در دسامبر سال 2000، مجمع عمومی سازمان ملل روز 22 ماه می (اول خرداد) را به عنوان روز جهانی تنوع زیستی (IDB) به هدف افزایش سطح آگاهی همه مردم از تنوع زیستی جهان، نام گذاری نمود. شعار اعلام شده توسط دبیرخانه کنوانسیون در سال 2022" ساختن آینده ای مشترک برای زندگی همه مردم جهان" می باشد. این شعار برای ادامه حرکت و حمایت از چارچوب جهانی تنوع زیستی پس از 2020 انتخاب شده که در کنفرانس آتی سازمان ملل متحد COP15 تصویب خواهد شد. در واقع تنوع زیستی پاسخ به چالش های توسعه پایدار از جمله آب و هوا، مسائل بهداشتی، امنیت غذایی و آب، معیشت پایدار، می باشد که علی رغم تلاش‌ های مداوم، وضعیت آن در سرتاسر جهان رو به وخامت است. تنوع زیستی از نظر علمی به مجموعه ای از تنوع ژنی، تنوع گونه ای و تنوع اکوسیستمی در یک منطقه اطلاق می شود، ولی به زبان ساده تر، گوناگونی در شکل حیات یک منطقه می باشد.


تنوع زیستی شامل موارد زیر می باشد:

  • تنوع ژنی یعنی تمام ژن های مختلفی که در تمام گونه های زنده وجود دارند ازجمله گیاهان، جانوران، قارچ ها و موجودات ذره بینی.
  • تنوع گونه های مختلف گیاهی، جانوری و میکروارگانیسم ها و تفاوت بین آنان.
  • تنوع اکوسیستم های روی زمین از جمله اکوسیستم خشکی و اکوسیستم آبی شامل ‌جنگل ها، مراتع، بیابان ها، کوهستان ها و تپه ها، اقیانوس ها، دریاها و دریاچه ها، تالاب ها و...

تنوع زیستی نیاز انسان را در زمینه مواد غذایی، پوشاک، سلامتی و ... تامین می کند، به عبارت دیگر گیاهان با تولید اکسیژن و جذب دی اکسید هوا، جانوران با تامین مواد غذایی انسان و یا حشرات با گرده افشانی و تولید بسیاری از محصولات کشاورزی، به روند حیات ما کمک می کنند. تخریب و بهره برداری بیش از اندازه از اکوسیستم ها به ویژه توسط انسان ها، مانند استفاده غیر اصولی از سموم دفع آفات و یا ورود و تکثیر گونه های مهاجم غیر بومی، خشک کردن رودخانه ها و تالاب ها، جنگل تراشی ها، تغییر کاربری اراضی و توسعه مناطق مسکونی و به دنبال آن نزدیک شدن محل زندگی انسان ها به زیست بوم جانوران، می تواند تنوع زیستی زمین را به خطر اندازد.


تنوع زیستی در ایران
ایران به دلیل گسترده اقلیمی، پیشینه تاریخی زیستی و نیز توان بالای گونه‌زایی، زیستگاه‌ های مساعدی را جهت استقرار گونه‌ های متنوع گیاهی و جانوری پدید آورده است. وجود مناطقی مانند مناطق خزری، کویری، کوهستانی و گرمسیری حاشیه خلیج فارس زیستگاه‌ های متنوعی را فراهم ‌نموده که بر تنوع زیستی ایران ‌افزوده است. در ایران انقراض تنوع زیستی یکی از 5 چالش محیط زیست می باشد. 4 چالش دیگر شامل فرسایش خاک، مصرف بالای انرژی، آلودگی هوا می باشد که آنها نیز بحران تنوع زیستی را تشدید کرده اند.


پایش روند تخریب تنوع زیستی از طریق تصویر برداری ماهواره ای
تنوع زیستی ایران بشدت در معرض نابودی قرار دارد. جنگل ها به عنوان مهم ترین منبع ژنتیکی به علت آتش سوزی ها، حمله آفات، بی آبی و کاهش بارش ها، تغییر کاربری، معدنکاری، جاده کشی، قطع درختان، بشدت آسیب دیده اند. رودخانه ها به علت ساخت و ساز در بسترشان، تخلیه پساب ها در آن، برداشت های بی رویه، احداث سد ها و... بسیار آسیب پذیر شده اند. بیش از 650 سد بر روی رودخانه ها ساخته شده، بیش از 150 سد در حال ساخت و بیش از 500 سد نیز در دست مطالعه است. این سد ها نقش مهمی در خشک شدن تالاب ها، از بین رفتن جنگل ها و توسعه بیابان ها داشته و به ایجاد کانون های گرد و غبار کمک کرده و در پی آن بسیاری از گونه های جانوری و گیاهی از بین رفته و یا در معرض تهدید هستند. برای پایش و نظارت بر تغییرات اکوسیستم ها و تنوع زیستی آنان، نیاز به داده های بروز و کم هزینه و در وسعت زیاد می باشد. روش اصلی برای نظارت بر این تغییرات و کاهش فون ها و فلور ها، بررسی میدانی و با شمارش میزان گونه های مختلف در هر ‏منطقه، می باشد که بسیار پرهزینه، زمانبر بوده و مستلزم استفاده از افراد بسیاری است. ‏‎اما با پیشرفت های اخیر در زمینه فناوری سنجش از دور، این امکان فراهم شده است که شاخص ویژگی های تنوع زیستی گیاهی و جانوری و میزان تغییر اکوسیستم با کمک تصاویر ماهواره ای پایش شود و نقشه زیستگاه ها تهیه گردد.


تصاویر برخی از گونه های شاخص حیات وحش و گونه های گیاهی مناطق حفاظت شده و مناطق حیات وحش ایران بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث
تصویر1- تصاویر برخی از گونه های شاخص حیات وحش و گونه های گیاهی مناطق حفاظت شده و مناطق حیات وحش ایران بر روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث


نمونه هایی از تخریب برخی از اکوسیستم ها و اثر مستقیم آن ها بر کاهش تنوع زیستی

  • اکوسیستم آبی

کاهش بارش ها، برداشت در حوضه آبریز تالاب بین المللی پریشان در همه فصول سال و حفرچاه های مجاز و غیر مجاز، راهسازی در اطراف آن و ریزش صدها هزار تن رسوبات به بستر پریشان و بالا آمدن سطح آن در سالیان اخیر، مسدود نمودن چشمه ها و آبراهه های تامین کننده آب تالاب و... باعث خشکیدگی تالاب شده است. علاوه بر این آتش زدن گیاهان بومی و نیزارهای اطراف تالاب، باعث از بین رفتن زیستگاه بسیاری از جانوران منطقه از جمله لاک پشت های تالاب و پرندگان مهاجر شده که بسیاری از آن ها زنده زنده در آتش سوختند.


تصاویر ماهواره ای گوگل ارث از خشکیدگی تالاب پریشان
تصویر 2- تصاویر ماهواره ای گوگل ارث از خشکیدگی تالاب پریشان در استان فارس طی 21 سال وتبدیل آن به یکی از کانون های گرد و غبار


سد سازی بر روی بسیاری از رودخانه های جاری در کشور، باعث از بین رفتن هزاران هکتار از درختان و شماری از گونه های گیاهی و جانوری این مناطق شده است. نمونه آن ساخت سد کارون 3 بر روی رودخانه کارون، پرآب‌ ترین، بزرگ‌ترین و طولانی‌ ترین رودخانه ایران که چندین هزار درخت بلوط زاگرس به عنوان زیستگاه گیاهی و جانوری به زیر آب رفت.


تصاویر ماهواره ای گوگل ارث  از درختان بلوط زاگرس
تصویر3- تصاویر ماهواره ای گوگل ارث در بازه زمانی 18 ساله(1400-1382) از درختان بلوط زاگرس که براثر آبگیری سد کارون 3 به زیر آب رفته اند


  • اکوسیستم جنگلی

یکی از شاخص های مهم کیفی در یک منطقه رویشی، تنوع زیستی و غنای گونه ای آن است که به مرور زمان بر اثر تخریب جنگل ها و مراتع، برخی از گونه های گیاهی یا منقرض شده و یا در خطر انقراض قرار گرفته و بسیاری از جانورانی که در این اکوسیستم ها زندگی می کنند از بین رفته و یا به نقاط دیگر پناه می برند.


تصاویر ماهواره ای گوگل ارث از جنگل تراشی در شرق روستای پونل استان گیلان
تصویر 4- تصاویر ماهواره ای گوگل ارث از جنگل تراشی در شرق روستای پونل استان گیلان و آسیب هایی که به منابع زمین وارد کرده که می تواند سهمی حتی اندک در کاهش تنوع زیستی داشته باشد.


  • اکوسیستم خاک و فرسایش آن

فرسایش خاک به عنوان یک فرایند ژئومورفیک اثرات شدیدی بر تنوع زیستی خاک که شاخصی برای ارزیابی میزان سازگاری اکوسیستم ها در برابر تغییرات محیطی می باشد، دارد. یکی از موارد فرسایش، فرسایش آبی خاک است که با وقوع هر سیلاب بصورت ناگهانی و با افزایش حجم آب، خاک بسیار مرغوب که تولید آن میلیون ها سال طول می کشد، شسته می شود و با خود میکروارگانیسم های داخل خاک را از بین برده و به تنوع زیستی خاک آسیب می رساند. اگرچه سیلاب مواد مغذی خاک را با خود حمل می کند، بنابراین با مهار سیلاب و هدایت آن بسمت زمین های کشاورزی می توان باعث باروری بیشتر محصولات نیز شد.



تصویر 5-تصویر ماهواره ای Aqua سنجنده MODIS در تاریخ 1400/09/23 قبل از وقوع سیلاب و در تاریخ 1400/10/17 بعد از سیلاب در جنوب ایران


آدرس کوتاه شده: