جمعه, ۰۶ خرداد ۱۴۰۱ ۱۱:۴۴ ۴۷
طبقه بندی: خدمات RS
چچ
پایش ماهواره‌ای رودخانه و منطقه حفاظت شده چالوس و بررسی معضلات زیست محیطی آن

پایش ماهواره‌ای رودخانه و منطقه حفاظت شده چالوس و بررسی معضلات زیست محیطی آن

رودخانه چالوس، یکـی ازمهـم تـرین رودخانـه های اسـتان مازندران از نظر شیلاتی بود و از نظر زیست محیطـی یکـی از پنج رودخانه تحـت عنـوان رودخانـه هـای حفاظـت شـده در شورای عالی محیط زیست محسوب مـی شـود.


رودخانه چالوس، رودی دائمی در غرب مازندران است که از دامنه شمالی ارتفاعات کندوان و طالقان سرچشمه گرفته و پس از طی حدود ۷۲ کیلومتر در حاشیه شهر چالوس در نزدیکی ده فرج آباد به دریای مازندران می‌ریزد مسیر ایـن رود، کوهسـتانی بـوده و بسـتر آن باریـک و جریانش تند و سیلابی است (تصویر 1). این رودخانه یکـی ازمهـم تـرین رودخانـه های اسـتان مازندران از نظر شیلاتی بود و از نظر زیست محیطـی یکـی از پنج رودخانه تحـت عنـوان رودخانـه هـای حفاظـت شـده در شورای عالی محیط زیست محسوب مـی شـود. منطقه حفاظت شده رودخانه چالوس درسال 1346 حفاظت شده اعلام شد که شامل رودخانه چالوس و شاخه های شرقی(شامل رودخانه های گرم دره و زیرشاخه های آن، رودخانه خشک رود، رود الیکا و رود دونا در منطقه حفاظت شده البرز مرکزی) و شاخه های غربی(شامل آسیاب رود، رود چالوس و تمام زیرشاخه های آن در منطقه حفاظت شده چهارباغ) می شود که حوضه آبریزچالوس (به وسعت 167هزار و 500 هکتار) را تشکیل داده و یکی از زیر حوضه های هفت گانه حوضه آبخیر دریای مازندران می باشد. این رودخانه درگذشته زیستگاه گونه‌های ارزشمندی از ماهیان قزل آلا و بسیاری از ماهیان دیگر بوده، اما فعالیت‌های معدنی، ساخت آزاد راه تهران- شمال، ساخت و ساز اماکن تفریحی در حاشیه این رودخانه و ورود پساب، سبب آلودگی این رودخانه مهم شیلاتی شده است (سیداصغر مطهری رییس اداره حفاظت محیط‌ زیست چالوس در گفتگو با خبرگزاری ایرنا در اسفند 1400).


موزائیک  <strong class='sis-keyword'>تصاویر ماهواره‌ای</strong> سنتینل 2؛ حوضه آبریز رامسر – چالوس (محدوده قرمز) و  <strong class='sis-keyword'>رودخانه چالوس</strong> محدوده آبی) در سال 1400
تصویر 1: موزائیک تصاویر ماهواره‌ای سنتینل 2؛ حوضه آبریز رامسر – چالوس (محدوده قرمز) و رودخانه چالوس محدوده آبی) در سال 1400


ساخت و ساز در حریم رودخانه چالوس
منابع آلاینده انسان ساخت در حاشیه رودخانه چالوس باعث ورود، فاضلابهای خانگی، فاضلاب خدماتی، پساب کشاورزی، صنعتی و معدنی، کارگاهی شن و ماسه به رودخانه چالوس در سال های اخیرشده است (مدیر مهندسی و سواحل شرکت آب منطقه‌ای نوشهر، چالوس و کلاردشت در گفتگو با خبرگزاری ایرنا در15/6/1400) (تصویر 2).



تصویر 2: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ ساخت و سازهای غیر مجاز در حاشیه رودخانه چالوس (در سال 1400)


مطابق تصویر 3 که به موقعیت مکانی معدن میان دشت در نزدیکی رودخانه چالوس اشاره دارد، آلودگی معدن شن و ماسه میاندشت وارد رودخانه چالوس می گردد (می متالز - رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست چالوس نسبت به رهاسازی رسوب معادن شن و ماسه منطقه به داخل رودخانه چالوس و پیامدهای زیست محیطی آن هشدار داد، 25 شهریور 1399).


تصویر 3: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ معدن شن و ماسه میاندشت کندوان به رودخانه چالوس در سال 1400


تغییر کاربری زمین در اطراف رودخانه چالوس
تصویر 4، تصاویر ساخت و سازهای غیر مجاز در حاشیه رودخانه چالوس را در بازه زمانی 12 سال از 1389-1401 نشان می دهد (حجت‌الاسلام محمدصادق اکبری، رئیس کل دادگستری مازندران در گفتگو با خبرگزاری دانشجو و تاکید بر تخریب این گونه ساخت و ساز ها در بهمن 1400)


تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ اراضی تغییرکاربری و ساخت سازهای غیر مجاز

تصویر 4: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ اراضی تغییرکاربری و ساخت سازهای غیر مجاز در حاشیه رودخانه چالوس (محدوده نارنجی)


رودخانه‌های ورودی به دریاها به دلیل عبور از مناطق مختلف شهری و صنعتی حاوی حجم زیادی از آلودگی‌های مختلف هستند و منجربه تغییرات در کیفیت آب مصب و دریا می‌شوند رودخانه چالوس نیز حجم زیادی از رسوبات حاوی مواد مختلف را به دریای مازندران وارد می کند. تصویر ماهواره ای ذیل، موقعیت ورود رسوبات رودخانه چالوس به دریا را نشان می دهد (تصویر 5).


صویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ افزایش ساخت و سازهای غیر مجاز در حاشیه رودخانه چالوس

تصویر 5: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ افزایش ساخت و سازهای غیر مجاز در حاشیه رودخانه چالوس (محدوده نارنجی) و افزایش رسوبات ورودی از رودخانه چالوس به دریای مازندران (محدوده خاکستری)


سد سازی بر روی رودخانه چالوس
دو سد سیاه بیشه 1 و 2 واقع در حدود ۱۰ کیلومتری شمال تونل کندوان با انحراف رودخانه چالوس و آسیب به سفره های آب زیرمینی ساخته شده است. تصویر 6 موقعیت مکانی دو سد سیاه بیشه 1 و 2 را در تصویر ماهواره ای نشان می دهد.


 تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ سدهای 1 و 2 سیاه بیشه

تصویر 6: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ سدهای 1 و 2 سیاه بیشه


دپو و دفن پسماند
در شهرستان چالوس منطقه پلهم کوتی، روزانه چندین تن زباله تولید و در جنگل های اطراف دپو می شوند که علاوه بر تولید و انتشار گازهای گلخانه ای، چندین هزار لیتر شیرابه تولید می کند که شیرابه ها پس از طی مسیر جنگلی در چندین خروجی وارد رودخانه حفاظت شده چالوس شده و نهایتا" به دریای مازندران می ریزد (ابوالقاسم محمدپور رئیس اداره محیط زیست شهرستان در سال 1399 در خبرگزاری تابناک). علاوه بر این عمده ترین مشکل، آتش سوزی در محل دپوی زباله هاست (وقوع آتش سوزی در محل پدوی زباله ها در منطقه پلهم کوتی در خبرگزاری تابناک در تیرماه 1395). براساس محاسبات انجام شده بر روی تصاویر ماهواره ای گوگل ارث، وسعت منطقه دپوی پسماند در سال 1383 حدود 5/2 هکتار بوده که در سال 1399 به 4 هکتار افزایش یافته و در سال 1401 به حدود 5/5 هکتار رسیده، یعنی در این مدت حدود 5/5 هکتار در این منطقه تغییر کاربری و جنگل تراشی شده است (تصویر 7).


تصویر 7: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ محل دپوی پسماند در نزدیکی رودخانه چالوس در سه بازه زمانی


اثر ساخت آزاد راه تهران شمال بر اکوسیستم رودخانه چالوس
آزاد راه تهران شمال به طول 121 کیلومتر از غرب تهران از تقاطع بزرگراه همت شروع شده و در امتداد دره کن پس از گذشتن از حاشیه روستای سولقان، شهرستانک، گچسر و مرزن آباد به کمربندی غربی چالوس(کمربندی نوشهر- چالوس تنکابن) متصل می شود. تصویر 8 موقعیت مکانی آزاد راه تهران شمال را در مجاورت رودخانه چالوس نشان می دهد. این بزرگراه علاوه بر تخریب زمین های کشاورزی، بهم خوردگی بافت اولیه روستاها، تولید انواع پسماند، ترک خوردگی در بافت محله ها و ساختمان ها به جهت انفجار کوه، نابودی چشمه ها و نهرها، تخریب و قطع درختان جنگلی، از منطقه حفاظت شده البرز مرکزی (منطقه حفاظت شده البرز مرکزی مابین استان های تهران، البرز و مازندران قرار گرفته و از مناطق بسیار حساس و شکننده در برابر زلزله، رانش زمین ، سنگ ریزش،نشست زمین ، حرکات دامنه ای و ... می باشد )که دارای ارزش های استراتژیک و اهمیت ملی است و زیستگاه گونه های مختلف گیاهی و جانوری می باشد، عبور می کند. در حین احداث این بزرگراه، مواد حفاری شده برای ساخت تونل ها در فضـای بـاز در مسیل ها و سیلابدشت رودخانه چالوس رها شدند که بعد از سال ها براثر عواملی مانند هوازدگی این مواد خرد شده و با بارش باران وارد رودخانه گردیده و باعث آلودگی رودخانه و بروز اختلال در اکوسیستم آن شده است (مقاله ارزیابی اثرات زیست محیطی احداث وبهره برداری ازاد راه تهران -شمال در کنفرانس بین المللی علوم، مهندسی و فناوری های محیط زیست در سال 1394).


تصویر 8: موزائیک تصاویر ماهواره ای سنتینل -2؛ آزاد راه تهران – شمال (رنگ مشکی) در جوار منطقه حفاظت شده البرز مرکزی (محدوده قرمز) و رودخانه چالوس (در سال 1400)


اگرچه ساخت راه های ارتباطی یکی از شاخص های توسعه هر کشور است ولی نباید آسیب به محیط زیست و زیستگاه های جانوری و گیاهی وارد کند. ساخت آزاد راه تهران شمال باعث تخریب بسیاری از مناطق جنگلی شده است، از جمله جنگل تراشی درختان ارزشمند زربین که به دلیل کیفیت بالای چوب و نیز تحمل شرایط اقلیمی سخت و نامساعد، به عنوان شاخص ترین درخت سوزنی برگ از تیره سرو در منطقه شمال کشور می باشد. اینگونه درختان در حال انقراض، بیشتر در رودبار، منجیل، دیلمان، پل ذغال، زرمیگل، علی آباد کتول، رامیان و همچنین حسن آباد چالوس یافت می شوند. (از تاریخ تصویب قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی مصوب 5/7/1371، گونه های درختی همانند درختان شمشاد، زربین، سرخدار، چندل، ارس، فندق، زیتون طبیعی، بنه ، بادام وحشی و .... در تمام کشور جزء ذخایر جنگلی محسوب و قطع آن ها ممنوع شده است). تصویر 9، موقعیت مکانی یک منطقه در دو تصویر مختلف را در یک بازه زمانی 8 ساله نشان می دهد که با تغییر کاربری و قطع درخات روبرو شده است.


تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ تخریب جنگل های هیرکانی در حاشیه  <strong class='sis-keyword'>رودخانه چالوس</strong>

تصویر 9: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ تخریب جنگل های هیرکانی در حاشیه رودخانه چالوس (محدوده صورتی)


با احداث بزرگراه تهران شمال بسیاری از زمین ها واگذار گردیده و پس از تغییر کاربری، در آن ها ساخت و ساز انجام شده است (تصویر 10).


تصویر 10: تصویر ماهواره‌ای گوگل ارث؛ ساخت و سازهای غیر مجاز اطراف آزاد راه تهران- شمال (محدوده نارنجی) در سال 1400


آدرس کوتاه شده: