چهارشنبه, ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ ۱۲:۲۲ ۵۰
طبقه بندی: خدمات RS
چچ
پایش ماهواره ای منطقه باستانی تپه دامغانی (تپه عیدگاه)

پایش ماهواره ای منطقه باستانی تپه دامغانی (تپه عیدگاه)

کشور ایران یکی از باستانی ترین کشور های جهان می باشد که آثار بسیار زیادی از دوره های تاریخی را در خود جای داده است. بنابراین می توان گفت که کشور به فناوری سنجش از دور که در زمینه شناسایی و پایش مناطق باستانی بسیار کارآ است، نیاز فراوانی دارد.

مقدمه:
یکی از مناطق باستانی با قدمت تاریخی حدود چهار هزار ساله، منطقه باستانی تپه دامغانی (تپه عیدگاه) در شهر سبزوار می باشد. از این منطقه آثار گوناگونی از فعالیت های بشر متمدن بدست آمده است که شامل سفالینه ها،‌ و آثار مفرغی و همچنین سازه های باستانی می باشد. این منطقه در دهه های اخیر مورد مطالعه قرار گرفته و اطلاعات گران قیمتی از این آثار بسیار با ارزش، بدست آمده است.


تپه‌ های باستانی ازجمله آثار میراث فرهنگی هستند که می‌ توانند اطلاعات ارزشمندی از آنچه بر مردمان ایران باستان گذشته‌ است در اختیار ما بگذارند. اضافه بر آن در فرآیند توسعه فرهنگی جامعه نقشی اساسی دارند. در این میان تپه دامغانی سبزوار(تپه عیدگاه) باتوجه به کشفیاتی که از آن حاصل شده، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. محدوده عرصه،‌ حریم و ضوابط حفاظتی و معماری مربوط به اثر ملی،‌ فرهنگی و باستانی موسوم به تپه دامغانی پس از طی تشریفات قانونی تصویب و از سوی مقام عالی وزارت میراث فرهنگی،‌ گردشگری و صنایع دستی ابلاغ شده است (ابواالفضل مکرمی، مدیر کل میراث فرهنگی استان خراسان در گفتگو با خبرگزاری ایلنا در سال 198). بر اساس گفته وی قدمت این اثر مربوط به هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد بوده و با وسعتی معادل ۱۱۴ هکتار مجموع عرصه و حریم است که در حاشیه شهر سبزوار قرار دارد و به شماره ۳۷۴۹ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. عکس شماره یک، بخشی از ترانشه های اجرا شده در این منطقه باستانی را نشان می دهد.


ترانشه های حفر شده برای تحقیقات باستان شناسی در منطقه تپه دامغانی
عکس 1: ترانشه های حفر شده برای تحقیقات باستان شناسی در منطقه تپه دامغانی


تپه دامغانی محوطه باستانی به وسعت ۱۱۰ هکتار در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و از سال ۱۳۸۲ عملیات بررسی، مطالعه و سپس لایه‌نگاری و گمانه‌زنی و تعیین حریم آن ابتدا توسط هیئت مشترک ایران و فرانسه، سپس بوسیله اداره میراث فرهنگی خراسان و در نهایت دو فصل بوسیله عمران گاراژیان (۹۱- ۱۳۹۴) انجام شد. به گفته گاراژیان (باستان‌ شناس و سرپرست تیم باستان‌ شناسی تپه دامغانی سبزوار- تپه عیدگاه)، در ابتدای امر؛ کاوش‌ ها در تپه دامغانی به منظور تبدیل شدن این تپه به سایت موزه انجام شد و مسئولان شهر و میراث فرهنگی، وعده‌های متعدد برای تحقق این مهم دادند. گاراژیان با تاکید بر آنکه در آن زمان مراحل طراحی و اجرای موزه فضای باز دامغانی پیشرفت بسیار خوبی داشت، وی گفت: هیئت‌ کاوش‌‌ ها که جزئی از موزه شهر سبزوار بود، با مصوبه و حمایت شورای شهر، دو مرتبه مراسم روز جهانی باستان‌شناسی را در محوطه دامغانی برگزار کرد. این باستان‌شناس تائید نمود، بسیاری از یافته ‌های ما ( شامل گورهای کشف شده و وسایل و ابزار های بدست آمده) حاصل از شخم زنی کشاورزان در منطقه بوده است (عکس شماره 2). در حال حاضر متاسفانه شاهد بازگشت کشاورزان به منطقه هستیم (گاراژیان باستان شناس معروف منطقه تپه باستانی در گفتگو با خبرگزاری انتخاب در سال 1397).


گورهای کشف شده در منطقه باستانی دامغانی تپه
عکس 2 : گورهای کشف شده در منطقه باستانی دامغانی تپه


مطالعات سنجش از دوری منطقه باستانی دامغانی تپه:
در مطالعات سنجش از دوری انجام شده توسط تصاویر ماهواره ای گوگل ارث، تغییرات بوقوع پیوسته در سطح منطقه باستانی تپه دامغانی سبزوار را می توان مشاهده نمود. این منطقه در جنوب شرقی شهر سبزوار واقع شده و توسط اتوبان کمربندی و خیابان جهاد در این شهر محدود شده است (تصویر شماره 1).


موقعیت مکانی محوطه باستانی دامغانی تپه و کلی از منطقه مورد مطالعه اطراف آن روی تصویر گوگل ارث به تاریخ 1400
تصویر 1: موقعیت مکانی محوطه باستانی دامغانی تپه و کلی از منطقه مورد مطالعه اطراف آن روی تصویر گوگل ارث به تاریخ 1400


در تصویر ماهواره ای شماره 2 که مربوط به دیماه سال 1388 می باشد، محدوده محوطه باستانی دامغانی تپه که با عملیات کشاورزی مورد شخم قرار گرفته و آماده برای کشت محصول می باشد را نشان می دهد. این موضوع، گواه بر تعرض اراضی کشاورزی به محوطه باستانی مربوطه بوده و عدم حضور و نظارت مسئولین میراث فرهنگی و عدم وجود فعالیت های باستان شناسی در منطقه را نشان می دهد.


محدوده قرمز، منطقه باستانی دامغانی تپه روی تصاویر گوگل ارث در دی 1388که با عملیات کشاورزی مورد تعرض کشاورزان قرار گرفته است.
تصویر-2 : محدوده قرمز، منطقه باستانی دامغانی تپه روی تصاویر گوگل ارث در دی 1388که با عملیات کشاورزی مورد تعرض کشاورزان قرار گرفته است.


در تصویر ماهواره ای شماره 3 که مربوط به تیر ماه 1393 می باشد، منطقه باستانی دامغانی تپه که قبلأ تحت کشت بود، پس از گذشت 5 سال بصورت بایر در آمده و صرفا پوشش گیاهی بومی منطقه را به خود گرفته است. اراضی زراعی اطراف تحت کشت قرار دارند. این موضوع حاکی از آن است که محوطه باستانی دامغانی تپه پس از گذشت 5 سال، تحت نظارت مجدد قرار گرفته و از انجام عملیات کشاورزی در آن جلوگیری شده است.


محدوده قرمز، منطقه باستانی دامغانی تپه را که بصورت بایر در آمده روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث در تیرماه سال 1393نشان می دهد.
تصویر 3: محدوده قرمز، منطقه باستانی دامغانی تپه را که بصورت بایر در آمده روی تصویر ماهواره ای گوگل ارث در تیرماه سال 1393نشان می دهد.


در تصویر ماهواره ای شماره 4 که مربوط به مرداد سال 1398 می باشد،‌ بعد از گذشت 5 سال (1393-1398) بخش هایی از منطقه که تحت فعالیت های مطالعاتی باستان شناسی قرار داشته، مشخص شده است. در تصویر ماهواره ای بعدی نیز که مربوط به خرداد سال 1399 می باشد،‌ نشان می دهد که این منطقه باستانی پس از گذشت یک سال (1398-1399) بدلیل عدم وجود نظارت مجددأ تحت فعالیت های کشاورزی قرار گرفته و به منطقه باستانی دامغانی تپه تعرض شده است (تصویر شماره 5).


محدوده قرمز رنگ، منطقه باستانی دامغانی تپه و محدوده زرد رنگ، محدوده ترانشه های حفر شده در منطقه در دوره انجام مطالعات باستان شناسی در این منطقه. روی تصاویر گوگل ارث در مرداد سال 1398

تصویر 4: محدوده قرمز رنگ، منطقه باستانی دامغانی تپه و محدوده زرد رنگ، محدوده ترانشه های حفر شده در منطقه در دوره انجام مطالعات باستان شناسی در این منطقه. روی تصاویر گوگل ارث در مرداد سال 1398


همانگونه که تصویر ماهواره ای شماره 5 نشان می دهد، محدوده باستانی دامغانی تپه شهر نیشابور، مجددأ تحت کشت قرار گرفته و آثار کشاورزی در خرداد ماه 1399 در این محدوده مشاهده می شود. اقدام مجددأ کشاورزان برای تعرض و کشت در این زمین ها نشان دهند عدم رسیدگی به این منطقه باستانی می باشد.


محدوده قرمز رنگ، منطقه باستانی دامغانی تپه روی تصاویر گوگل ارث در خرداد ماه سال 1399
تصویر-5 : محدوده قرمز رنگ، منطقه باستانی دامغانی تپه روی تصاویر گوگل ارث در خرداد ماه سال 1399 مجددأ منطقه باستانی دامغانی تپه توسط کشاورزان تحت کشاورزی قرار گرفته است.


نتیجه گیری:

تصاویر ماهواره ای برای پایش محدوده های باستانی، بخصوص مناطقی که در طول زمان به دفعات مورد تعرض قرار گرفته و یا از شکل مطالعاتی خارج شده و به کاربری های دیگری علی الخصوص کاربری کشاورزی تغییر شکل پیدا کرده اند، قابلیت فراوانی دارند. در مورد این منطقه باستانی عدم رعایت حفظ و نگهداری از منطقه را می توان با استفاده از تصویر ماهواره ای پایش و رد گیری کرد.


آدرس کوتاه شده: